Skip to main content

Full text of "Filips II in Spanje"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



Ij 



'T 



i 



t 



1" 




Digitized by VjOOQIC 



Digitized by 



Goógle 



Digitized by VjOOQIC 



Digiti 



izedby Google 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



FILIPS II IN SPANJE. 



Digitized by VjOOQIC 

■ 



Digitized by VjOOQIC 



FILIPS II IN SPA\JE. 



REDEVOERING 



D. SALÜSTIANO DE OLOZAGA, 

tJlTGESPROKEN m DE OPExVBARË VERGADERING VAN DE KONINKLIJKE ACADE* 
MIE VAN HISTORIE, TE MADRID 9 JANUABT 1853. 

MET AANTEEKENINGEN EN BEWIJSSTUKKEN; 
EN EENE BEVESTIGINGSBEDE VAN 

D. FRANCISCO HARTINEZ DE LA ROSA. 



^'•'*'"^-> 



UIT HET SPAANSCH VERTAALD* 



Mr. P, A. S. van LIMBURG BKOUWER. 



AMSTERDAM, 

PREDERIK MULLER* 

1853. 



Digitized by VjOOQIC 



Digiti 



izedby Google 



V oor de juiste beoordeeling en de regte waardeering 
van de geschiedenis onzes vaderlands ten tijde van Pilips 
II, is eene naanwkeurige kennis van het karakter van 
dien vorst en van de gebeurtenissen in Spanje, gedurende 
het tijdvak zijner regering, onmisbaar. Zal de historie een 
onpartijdig vonnis spreken over den Heer der Nederlanden 
en over het ge^^apend verzet ^jner onderdanen, zij vrage 
vd<5r alles wie de Koning van Spanje was. Om hem te oor- 
deelen in zijne handelwijze jegens de Nederlanden, heeft 
zij hem gade te slaan in zijn eigen vaderland, in zijn 
gedrag jegens zijne eigene landgenooten; en uit de staats- 
stukken van zijnen tijd, uit zijne eigenhandig geschrevene 
brieven, uit de getuigenissen niet van Nederlanders alleen 



Digitized by VjOOQIC 



II 

maar ook van vreemden, ook van Spanjaarden vooral > 
putte zij de kennis van zijn wezenlijk karakter. Eerst 
dan zal een volkomen regtvaardig en onpartijdig oordeel 
over den laatsten van Hollands Graven mogelijk zijn. 
En om te beslissen of de Nederlanders wel hebbeu ge- 
daan den strijd te wagen voor hunne vrijheid en te vol- 
harden in dien strijd, moge zij onderzoeken hoe Spanje 
door Filips II is behandeld, en welk het lot van Spanje 
onder zijne regering en onder die zijner opvolgers is 
geweest. 

Duister intusschen als het karakter van Filips den tijd- 
genoot was, bleef het lang den nakomeling moeilijk te 
verstaan; en lang ook bleef Spanje's geschiedenis ten 
tijde van zijn bestuur met een geheimzinnigen sluijer 
overtogen. In de laatste jaren echter hebben de ontdek- 
kingen der historische wetenschap eenig meerder licht 
over dat alles verspreid, en uit den vreemde vooral is 
menige belangrijke bijdrage tot de karakteristiek van 
Filips II en tot de ware geschiedenis zijner regering ons 
geworden. Eene nieuwe wenschen wij thans, overtuigd 
dat elke den beoefenaren onzer geschiedenis welkom, en 
tot vermeerdering eener algemeen historische kennis nut- 
tig zal zijn, onzen landgenooten aan te bieden; eene ver- 
taling namelijk van de intreêrede des Heeren D. Salus- 
tiano de Olózaga, als lid van de Koninklijke Academie 
van Historie te Madrid, over de noodzakelijkheid van de 



Digiti 



izedby Google 



m 

openbaarmaMng der nieuw ontdekte oorkonden, uit welke de 
geschiedenis van Spanje moet worden geput, bewezen door 
eenige proeven uit de tot dusver nog onbekende geschiedenis 
van dat land onder de regering van Füips II, 

De naam van Olózaga, een der eerste op het gebied 
van staatkunde , van letteren en van geschiedenis in Spanje, 
is, gelooven wij, even als die van D. Fr. Martinez de 
la Sosa, wiens bevestigingsrede achter de bovengenoemde 
verhandeling en de daartoe behoorende bewijsstukken is 
geplaatst, eene voldoende aanbeveling, en ten opzigte 
van de historische en letterkundige waarde van beider 
arbeid mag elke andere derhalve overbodig worden geacht. 
De belangrijkheid evenwel van het door hen geleverde 
ook voor ons Nederlanders, moge hier met een enkel 
woord eenigzins nader worden toegelicht. 

Uit echte, tot heden geheel onbekende oorkonden, in 
de archieven van oude kloosters gevonden en thans in 
het bezit der Koninklijke Akademie te Madrid, bewijst 
ons de eerstgenoemde redenaar, dat het verhaal van de 
vernietiging der Arragonesche constitutie, gelijk het tot 
heden algemeen was verspreid, geenszins in alle opzigten 
met de waarheid overeenkomstig is geweest. Men kent 
de lotgevallen van Antonio Perez, de al te gehoorza- 
me dienaar, die op last van Filips, zijn heer en naar 
men zegt zijn medeminnaar, den geheimschrijver van Don 

Juan, Escovedo, Het vermoorden, en daarop om ver- 

1 * 



Digitized by VjOOQIC 



IV 



schilleDde redenen in ongenade vervallen, tot belooning 
van zgne trouw door zijnen medepligtige werd vervolgd, 
eerst met p^'nbank en gevangenis in Castiliê, daarna met 
aanklagten van allerlei aard in Arragon, eindelijk met 
dolk en vergif in Frankrijk en Engeland, terwijl aan zijne 
onschnldige echtgenoote en aan zyne nog onmondige kin- 
deren z^ne misdaad en die zijns meesters gewroken wer- 
den. Men weet ook welke de vrijheden en regpen waren 
van Arragon, lang een doom in het oog der Castiliaan- 
sche vorsten, en ten laatste door Filips vernietigd, tot 
straf zoo het heette voor het oproer dat over de gevan- 
genneming van Perez door de inquisitie , was ontstaan. 
Maar het verband tnsschen oorzaken en gevolgen werd 
tot heden gemist: men kende de aanleiding; de eigenlijke 
oorzaak wist men niet. Wel begreep, wel vermoedde 
men althans, dat de bescherming aan Perez in Arragon 
verleend, voor Filips niet dan een voorwendsel was geweest om 
meteen schijn van regt, de grondwettige vrijheden van dat 
land te kannen vernietigen, maar wat men niet wist, en 
wat Olözaga nit de cmlangs ontdekte oorkonden, in ver- 
band met de getuigenissen der Spaansche geschiedschrijvers 
heeft aangetoond, is, dat de daad van geweld die ons tot 
heden als eene wraakoefening over de oproerige hande- 
lingen der Arragonezen werd verklaard , reeds jaren te 
voren door den Koning zelven was voorbereid; dat deze 
zelf de wanordelijkheden die hem later het regt moesten 



Digitized by VjOOQIC 



verschaffen, om zijne weerspannige onderdanen met het 
verlies hunner vrijheid te straffen, eer had zoeken uit te 
lokken dan te voorkomen, en dat vorstenvleijers de ware 
geschiedenis van Arragon hebben vervalscht, terwijl ande- 
ren, aan de waarheid trouwer, op hoog bevel het stil- 
zwijgen over de gebeurtenissen van 1591 werd opgelegd. 
Zijn deze resultaten juist, dan, meenen wij, kan het niet 
onnut zijn , met het oog op Spanje en bedenkend dat in 
Arragon geene hervorming als in Nederland te bestrijden 
viel, na te gaan, welke vermoedelijk de beweegredenen 
van Filips moeten geweest zijn , toen hij tot strengheid 
jegens de Nederlanden besloot , of trouw aan het voor- 
vaderlijk geloof, of ijver voor de uitsluitende handhaving 
der Katholieke Godsdienst, en liefde alleen tot hetgeen 
hem heilig was en 't geen hij door de hand der menschen 
zag geschonden, hem onverbiddelijk deden zijn in de 
handhaving van zijn gezag , of dweepzucht alleen hem tot 
wreedheid dreef. En wanneer wij de aandacht vestigen 
op het lot dat Arragon, dat geheel Spanje, na de achter- 
eenvolgende vernietiging van de vrijheden en regten der 
verschillende rijken onder Filips II en zijne opvolgers 
trof, een lot in korte maar breede trekken door Martinez 
de la Eosa ons geschetst , dan mogen wij in gemoede 
ons afvragen , wat er van ons Nederlanders geworden zou 
zijn, zoo wij overwonnen niet overwinnaars waren geweest 
in onze worsteling, wij die zooveel minder waarborgen 



Digitized by VjOOQIC 



VI 

voor onze vrijheid bezaten , wij naauw meer dan de be- 
woners van een betrekkelijk gering en ver afgelegen win- 
gewest der groote monarchie, wij öf ketters óf bondgenooten 
van ketters bovendien. Eindelijk: wij kennen onze ge- 
schiedenis en wij kenden ze voor lang; Spanje is thans 
eerst in staat gesteld de zijne uit lang vergeten en den 
meesten nog gesloten archieven op te sporen. Hoe het 
de onze vergaan zoude zijn als Filips had gezegevierd? 

Het bestek eener verhandeling gedoogt geene uitge- 
breide ontwikkeling van elke stelling die ze bevat ; en 
meer dan wenken omtrent de ware geschiedenis van Arra- 
gon en Filips U levert de rede des Heeren Olózaga 
ons niet ; en het is daarom dan ook dat wij tot het stel- 
len van bovenstaande vragen , ten opzigte van de Neder- 
landsche geschiedenis, ons bepalen , zonder voor 't oogen- 
blik nog ze nader te beantwoorden. Die wenken intusschen, 
ons hier door den Spaanschen redenaar gegeven , mogen 
op zich zelve reeds genoegzaam worden geacht om althans 
tot het vermoeden ons te leiden, van wat eenmaal de tot 
heden nog niet geschreven karakteristiek van Filips H en 
de geschiedenis van Spanje gedurende zijne regering zul- 
len zijn , terwijl de ons medegedeelde proeve uit de 
nieuw ontdekte historische oorkonden in Spanje, niet zon- • 
der reden ons laten onderstellen, dat ook voor onze ge- 
schiedenis nog menig belangrijk document in de schat- 
kameren der Madridsche Academie zal te vinden zijn. 



Digitized by VjOOQIC 



VII 

Niet onnut ook welligt in den tegenwoordigen tijd nog 
blijft voor volken en vorsten de geschiedenis van Spanje 
ten tijde van Filips II ; en beide redenaars laten dan ook 
niet na de aandacht hunner toehoorderen daarop te ves- 
tigen ; terwijl de een vooral op de ontaarding van den 
volksgeest wijst, als den magtigsten hefboom voor de 
zegepraal der autocratie, toont de ander de listen en 
lagen waarvan het despotisme zich heeft bediend om een 
staatsgebouw te ondermijnen , dat met geweld alleen 
nimmer ware gesloopt , — eene les mede voor de meest vrije 
volken, ook voor hen die de waarborgen hunner vrijheid 
vinden in hunne grondwettige instellingen , om op hunne 
hoede te zijn eer de ure der verrassing slaat. Niet minder 
alzoo van een meer algemeen historisch-politisch standpunt 
bezit de geschiedenis van Spanje een eigenaardig gewigt, 
en in het lang verhaal van de worsteling van het konink- 
lijk oppergezag tegen de onafhankelijkheid der volken bij 
het einde der middeneeuwen vertoont zij ons het leerrijk 
tafereel van de vestiging van het geweldigst absolutisme 
dat Europa heeft gekend , op de puinhoopen eener eeu- 
wenheugende volksmagt, hoedanige in zoo uitgestrekte 
rijken en tegenover de monarchie zelve de wereld nimmer 
aanschouwde. Hoe onze eigene geschiedenis ook hier 
weder bij de vergelijking met die van Spanje wint, mag 
wel onnoodig worden geacht hier te betoogen. 

Het gezegde zij dan ook voldoende om reden te geven 



Digitized by VjOOQIC 



mr 

van onze meening, dat de kennis der Lier geleverde 
proeve ook voor ons Nederlanders van belang kan zijn. 
Mogten onze landgenooten naar eene voortzetting van 
dien arbeid, naar eene uitbreiding der schets van dezelfde 
of van even bekwame hand niet minder verlangend uit- 
zien dan wij , het zou ons een vleijend bUjk zijn , dat 
ons vertaUngwerk niet geheel onnut is geweest. 



Wij laten hier thans volgen de redevoering van den 
Heer De Olózaga: 



Digitized by VjOOQIC 



Mijne Heeben ! 



L 



LDdien het zeker is dat het eerste woord steeds het 
moeilijkst is te zeggen, en indien de opmerking van een 
beroemd Engelsch schrijver gegrond is, die in deze moei- 
lijkheid den oorsprong vindt van die gebruikeÜjke beleefd- 
heidsformulieren met welke de menschen elkander begroe- 
ten, dan zeker moet ik slecht deze mijne rede beginnen, 
wanneer ik aanvang met uit noodzakelijkheid datgene te 
zeggen wat anderen in dergelijke omstandigheden gezegd 
hebben of zullen zeggen alleen uit nederigheid en uit eer- 
biedige dankbaarheid jegens dit doorluchtig ligchaam. Ik 
gevoel dan ook dat ik , bij het afleggen der meest opregte 
bekentenis , van evenmin de eer te hebben gezocht die 
mij is te beurt gevallen als ik waardig ben ze te verdie- 
nen , den schijn op mij zal laden van in dezen niet anders 
te doen dan eene aangenomen gewoonte te volgen. Maar 
gelooft mij, Mijne Heerenl aan die gewoonte alleen zou 
ik eene zeer ligte schatting betalen, en haar gehoorza- 
mend , als ter loops het minst mogelijke zeggen ; maar de 
waarheid, die de koninginne der wereld behoort te zijn, 
gebiedt mij iets meer van mij zelven te spreken dan ik 
inderdaad wenschen zou. De werkzaamheden van mijn 
beroep en de arbeid daarmede verbonden , de staatkundige 
lotwisselingen die Spanje heeft beleefd (en aan welke ik 



Digitized by VjOOQIC 



10 

toevallig sinds de eerste dagen mijner vroege jeugd meer 
deel heb gehad , dan inderdaad mij toekwam) , de bezig-s 
heden voorts van het openbare leven, en de zware moei- 
lijkheden waarin onvermijdelijk diegenen gewikkeld worden 
die eenige vastheid in hunne beginselen hebben en eenige 
waardigheid in hun karakter, veroorloofden mij niet eenig 
geschiedkundig werk ten einde te brengen, in weerwil 
van mijne welbekende liefde tot de historische wetenschap- 
pen. Maar gelukkig eischt de Academie zoodanige proe- 
ven niet, daar ze niet is ingesteld om de geschiedenis te 
schrijven ^ maar om ze op te helderen en voornamelijk om 
door alle haar mogelijke middelen die echte oorkonden te 
verzamelen , te rangschikken en te bewaren , in welke de 
geschiedenis is vervat , — de geschiedenis die met terzijde- 
stelling van alle twistvraag over stelsel of beschouwing- 
wijze , niet meer is dan de naauwkeurige opteekening der 
gebeurde zaken, welke onder eiken vorm belangrijk kunnen 
zijn voor het nageslacht. 

Indien voor die groote onderneming van eenig nut kun- 
nen zijn eene liefde tot de wetenschap, die wel duidelijk 
moet zijn uitgesproken wanneer de belemmeringen , die 
niet veroorloofden haar te voldoen , niet magtig genoeg 
zijn geweest om ze uit te dooven , en de vaderlandsliefde 
die vermeerdert met de jaren en met de werkssaamheden 
van het openbare leven , dan zijn deze de eenige Verdien- 
sten die ik kan aanwijzen om de welwillende keuze der 
Academie te verklaren , schoon het niet mogelijk zij in 
alle opzigten ze te regtvaardigen. Maar opdat zij zien 
moge of mijne nederige diensten van eenig nut kunnen 
zijn , dan of mijne voornemens ijdel en mijne opregte en 
diepe erkentelijkheid voor de hooge onderscheiding waar- 
mede ze mij vereerd heeft , onvruchtbaar zullen blijven , 
wensch ik te verklaren , schoon het niet moeilijk zij het 
te raden , waartoe in de eerste plaats mijne liefde tot de 
geschiedenis onzes vaderlands mij leidt , eene verklaring 
gelijk de vaderlandsliefde van hen die zich gaan vereeni- 



Digitized by VjOOQIC 



11 

gen tot de werkzaamheden van dit ligchaain, ze van mij 
zal wenschen te vernemen. 

De staatkundige geschiedenis van Spanje is tot dus ver 
niet geschreven , en het gedeelte dat ons het meeste be- 
lang inboezemt, het tijdperk waar ze, na de voleinding 
van de buitengewone , hardnekkig betwiste en verwon- 
derlijk volbragte onderneming der herovering , aanvangt 
met de vereeniging der aloude rijken die thans de mo- 
narchie uitmaken , en besluit met het verrijzen van den 
nieuwen dageraad onzer staatkundige wedergeboorte in het 
begin dezer eeuw , is noch geschreven , noch kan met 
waarheid geschreven worden , zoolang niet de Academie 
't zij door middel van den druk , 't zij door de lezing 
door alle mogelijke middelen te bevorderen, de kostbare 
en over 't algemeen nimmer aanschouwde oorkonden bekend 
heeft gemaakt welke zij in hare trouwe en doorluchtige 
bewaring heeft , en zoolang niet ook de vele andere van 
gelijken aard en niet minder gewigt, die bijkans allen on- 
bekend , in de openbare en bijzondere archieven begraven 
liggen , tot dat algemeene middenpunt zullen gekomen of 
op eenige andere wijze openbaar geworden zijn. In die 
oorkonden is de waarheid die weinigen hebben gekend, 
die zij die er iets van wisten of vermoedden, niet volledig 
openbaren konden, en die de eenigen, aan wie het veroor- 
loofd was naar de willekeur der heerschers de gebeurte- 
nissen der vroegere eeuwen te beschrijven en te beoordee- 
len, op schandelijke wijze hebben verminkt en vervalscht. 
Het is het ongeluk van Spanje geweest dat met de 
gewenschte vereeniging van al zijne staten in een tijdperk 
van maatschappelijken en staatkundigen overgang, gevol- 
gen en oorzaken ontstonden , die ten zijnen verderve had- 
den 't zaamgezworen ; en te grooter de roem , dien de 
Spaansche staten van eikanderen gescheiden hadden ver- 
worven , en te grooter en te vruchtbaarder de ontdekkin- 
gen die hunnen toestand verbeteren en hun gewigt en 
hunne welvaart vermeerderen moesten , te grooter en te 



Digitized by VjOOQIC 



12 

vreesselijker en te geweldiger was ook de magt die zich 
verhief op de puinhoopen van het aloude staatsgebouw 
dier kleine , maar magtige en roemruchtige rijken. Hoe 
menigmaal verliezen de volken op het oogenblik sself eener 
beslissende zegepraal niet alleen de voordeelen die ze met 
reg t en met reden er van verwachten , maar ook die welke 
zij van ouds bezaten ! En als sloeg in die zoo gewigtige , 
vlugtige en beslissende oogenblikken het ongeluk hen met 
blindheid, de oude rijken van Spanje, zaamvereenigd , 
zagen niet , dat indien de verandering die allen dreigde 
uit de kracht ontstond die de eenheid gaf aan het gezag , 
ook zij in de eenheid de kracht moesten zoeken tot verzet, 
en dat zij in die eenheid de redding zouden gevonden 
hebben van allen. Indien de volken zich hadden veree- 
nigd geUjk de kroonen ; indien toen er van twee ééne werd 
gemaakt , eene Spaansche vertegenwoordiging ware zamen- 
gesteld geworden uit de Cortes van eiken staat , daar toch 
in allen het beginsel van het vertegenwoordigend regering- 
stelsel gold, dan ware niet alleen het evenwigt bewaard 
gebleven dat bij zoo menige gelegenheid de bovenmatige 
uitbreiding der koninklijke magt had verhinderd , maar 
dan waren ook in ééne gelijksoortige geheelheid al die 
verscheidenheden zaamgesmolten die noodwendig moesten 
ontstaan onder volken die gedurende een tijdsverloop van 
verscheidene eeuwen gescheiden hadden geleefd. Dan verre 
van dien; en zoo groot was de eenvoudigheid van de 
oude bewoners van Castilië en van Arragon , zoo groot 
hunne gehechtheid aan hunne oude instellingen en aan hunne 
bijzondere en roemrijke overleveringen, zoo weinig waren ze 
bekend met de kunst der regering, dat ze -s^eeleer streefden, 
en noodwendig ook streven moesten naar eene groote centra- 
lisatie van het hoogste gezag, en, zoo al niet met genoegen, 
dan toch met onverschilligheid bleven aanzien, hoe het 
nieuw verrezen gevaarte langzamerhand alles begon in te 
zwelgen wat hun nog van hunne aloude regten en vrijheden 
was overgebleven. 



Digitized by VjOOQIC 



13 

Grewigtig waren de redenen welke Arragon het verlies 
dier regten moesten doen vreezen, en niettemin, wel verre 
van de gelegenheid aan te grijpen, die het de Broeder- 
schappen van Valencia boden, verhinderde het de binnen- 
komst harer aanhangers en werkte het mede tot haar 
verderf. Bijkans ter zelfder tijd had het gewapend ver- 
zet der Comuneros van Castilië plaats, en niet alleen 
bood Arragon hun geenerlei hulp, die in zekere oogen- 
blikken beslissend had kunnen zijn, maar het toonde zich 
veeleer den Keizer gunstig, die, in Vlaanderen vernemende 
dat hij op de Arragonezen rekenen kon, geen oogen- 
blik twijfelde aan zijne zegepraal. De Castilianen, toen 
overwonnen, hielpen later, onder de regering van zijnen 
zoon en opvolger, in Arragon op bloedige wijze, schoon 
zonder strijd en zonder roem, die zelfde vrijheid vernietigen 
die zij vroeger verloren hadden. Toen zocht Arragon dringend 
bijstand bij Catalonië, en al wat het verkreeg van de ver- 
tegenwoordigers van dat land, was ijdele en onvrucht- 
bare beloften. Ja, eenigen tijd later zag men Castilianen 
en Arragonezen 't zaam verbonden, om de beroerten te 
onderdrukken der Cataloniërs, die, de redenen of voor- 
wendsels die ze aanvoerden daargelaten, steeds in onrust 
en woeling leefden, uit gehechtheid aan hunne vrijheid! 
Dan, welke ook de bedroevende gedachten mogen zijn 
die ons bestormen , wanneer wij volken van één zelfden 
oorsprong, van ééne zelfde godsdienst, volken wier instel- 
lingen gelijksoortig, wier belangen dezelfde waren, en, 
de onderstelling is niet gewaagd, wier belangen altijd de- 
zelfde zijn zullen , volken van ééne natie , wederkeerig zien 
medewerken tot hunne eigene slavernij en hun gemeen- 
schappelijk ongeluk, zeker is het dat geheel Spanje ach- 
tereenvolgens zijne vrijheid verloor, en dat het zichzelven 
ook het verlies van de herinnering dier vrijheid en van 
de kennis zijner aloude grondwettige instellingen berok- 
kend heeft. 

Al de middelen waarover eene onbeperkte heerschappij 



Digitized by VjOOQIC 



14 

beschikt, van de meest onmerkbare en de nietigste tot de 
meest gewigtige en meest geweldige, en de uitgezochte 
en doeltreffende welke aan de staatkundige dwingelandij 
de inquisitie, hare natuurlijke bondgenoote, verschafte, 
werden met dat oogmerk gedurende een tijdsverloop van drie 
eeuwen aangewend. Alleen op deze wijze laat het zich 
verklaren dat in het begin dezer eeuw een nog zoo onvol- 
komen begrip, en dit niet dan onder zeer weinigen, van 
de oude staatsgesteldheid van Spanje bestond, en dat de 
gebeurtenissen zoo weinig bekend waren , welke onder de 
regering van Karel V en van Filips II, dien aiouden 
toestand veranderd hebbén. Wat men wist was men voor- 
namelijk aan vreemden verschuldigd , die met vrijheid schrij- 
ven konden, schoon niet eens met al de noodige gege- 
vens; en zoo groot was het gebrek aan deze, dat de Cor- 
tes , schoon ze weten moesten dat de Academie , tot welke 
ik de eer heb het woord te rigten, als ligchaam de ge- 
schiedenis niet schrijven kon, bevalen (1) dat aan deze al 
de 'oorkonden betreflFende die gebeurtenissen, zouden inge- 
leverd worden (*), en vervolgens door haar een verslag 
zou worden geschreven over den oorlog der Comunidades 
van Castiliê, en een ander over den opstand van het rijk 
van Arragon (dus luidt, daarin min overeenkomstig met 
de historische waarheid, het decreet) in de jaren 1590 en 
1591 ter verdediging der fueros of regten. 

Ten opzigte van hetgeen den Spaanschen volke meest 
belangr'ijk was te weten over het verlies der vrijheid in 
Castiliê, voorkwam een beroemd Afgevaardigde de wen- 
schen der Cortes, en leerde , gebruik makende van de eer- 
ste oogenblikken onzer staatkundige hervorming, de vroe- 
ger miskende of althans verminkte zaak der Comuneros 



(♦) Over vroegere pogingen om de ware geschiedenis van Spanje uit 
de echte oorkonden op te sporen, zie o. a. Noticia y plan de un viage 
para reconocer archivos y formar la coleccion diplomatica de Espana , en- 
cargada por el Rey a D* Manuel Abella. De orden superior. Madrid. 
1795. Vekt. 



Digitized by VjOOQIC 



15 

den volke waardeeren, terwijl hij de bijkans vergeten na- 
men harer edele, maar ongelukkige aanvoerderen , allen 
gemeenzaam maakte, en allen geliefd en geacht. 

Mij intusschen is het niet gegeven, ter dezer plaatse 
het verschuldigd regt dengene te laten wedervaren die het 
eerst in Spanje , schoon in eene schets , met hare waar- 
achtige kleuren die buitengewone en noodlottige gebeurte- 
nissen ter onzer kennisse heeft gebragt, daar ik aan zijne 
welwillendheid de eer zal danken van eene bevestiging 
van deze mijne weinig verdienstelijke rede, en alzoo de 
meest verdiende lof baatzuchtig en minder voegzaam zou 
kunnen schijnen. 

Anderen hebben onlangs, zyn voorbeeld gevolgd, en 
sommigen is het, door eenig belangrijk staatsstuk bekend 
te maken , dat de geschiedenis ons zeer verminkt had over- 
gebragt, sommigen, door met hooge en vaderlandslievende 
inzigten over datgene te schrijven , wat de Cortes bevolen 
hadden te verzamelen, gelukt, niet alleen de aandacht te 
trekken der geleerden en grootendeels de weetgierigheid te 
voldoen der geletterden, maar ook eene met de waarheid 
meer overeenstemmende volksmeening te vestigen over de 
gebeurtenissen, die het verlies der vrijheid in Castilië voor- 
afgingen en vergezelden. 

Die echter welke eene gelijke uitkomst te weeg bragten 
in Arragon , blijven nog steeds in de vroegere nevelen ge- 
huld, en schoon het mij niet gegeven zij bij deze gele- 
genheid in alle volledigheid die gewigtige gebeurtenissen 
te beschrijven, geloof ik evenwel , dat het aan mijn voor- 
nemen, om de noodzakelijkheid der bekend- en openbaarma- 
king van al die oorkonden en stukken te bewijzen^ met opzigt 
tot welke onze staatsgeschiedenis geschreven moet worden , niet 
vreemd zal zijn, als voorbeeld en bevestiging van mijn ge- 
voelen eenige weinig of in 't geheel niet bekende aan te 
halen, betreffende de oorzaken die het verHes der vrijheid 
in Arragon te weeg bragten, en de middelen waarmede 
hare vernietiging werd voorbereid. Om intusschen niet 



Digitized by VjOOQIC 



16 

langer dan noodig is de aandacht der Academie bezig te 
houden, zal ik mij niet beroepen op de anders zeer ge- 
wigtige handschriften, die thans een deel uitmaken harer 
kostbare boekerij, en die hare geachte leden lang v<5ór 
mij hebben kunnen onderzoeken, maar alleen op die welke 
zij het laatst ontvangen heeft. En vermits dagelijks deze 
groote schatkamer van historische documenten nog wordt 
vermeerderd met die, welke aan de oude kloosters hebben 
toebehoord, zal ik alleen van sommige spreken uit de bi* 
bliotheek van Salazar, welke bewaard is gebleven tot de 
opheffing der Eegulares in het klooster van Montserrat, 
en van eenige andere die bijkans wonderdadig zijn gered 
uit de prachtige bouwvallen van het klooster van Poblet, 
eenmaal het paleis der oude Koningen van Arragon. Bij 
het noemen van hen die zoo trouw die belangrijke ge- 
denkstukken van de geschiedenis onzes, lands hebben be- 
waard, kan geene bedenking vreemd aan deze plaats, mij 
weerhouden in de uiting van den opregten dank , welke 
de geestelijke gemeenschappen verdienen , die de voorzig- 
tige bewaarders zijn geweest van de in die verzamelingen 
behouden schatten. Zonder hare vlijt , zonder die groote 
voorzorgen, met gelijke strengheid in achtgenomen als, en 
soms nog met meerdere dan de regelen van het klooster- 
leven , ware het allezins te verwachten geweest , dat die 
belangrijke staatsstukken nimmer tot ons waren gekomen , 
of althans niet in den staat waarin ze nu gevonden zijn. 
Maar van den anderen kant is het niet minder zeker dat 
zonder de opheffing der kloosters ook nu nog de oorkonden 
onzer staatsgeschiedenis begraven zouden zijn gebleven , 
welke de Academie thans bezit, en tot leering van ons 
volk bewaart , dat in vele de geheime jaarboeken zal 
ontdekken van de reeks van rampen die het heeft door- 
loopen sinds het zijne vrijheid verloor. 

Vreemd mag het schijnen , bij de beschouwing der oor- 
zaken welke het meest tot den ondergang dier vrijheid in 
Arragon hebben medegewerkt, te ontdekken hoe algemeen 



Digiti 



izedby Google 



17 

en hoe stellig aangenomen onder de onzen en onder vreem^ 
den het gevoelen is, dat die bejammerenswaardige gebeurtenis 
aan den bemchten dienaar van Filips II toeschrgft, die tiit 
zijne gevangenis te Madrid gevlugt, eene schuilplaats zocht 
in Arragon. Ja, zoozeer heeft zich die algemeene en allen 
noodlottige ramp met de bijzondere ongelukken en de meer- 
dere of mindere verdiensten van Antonio Perez vereenzel- 
vigd p dat het schijnt alsof men gelooven moet , dat indien hij 
niet had bestaan, of indien de vervolgingen die hij leed, hem 
niet van den gehoorzamen en gewilligen dienaar van den 
meest onbeperkten alleenheerscher, in den bandeloozen volks» 
menner en voorstander van de vrijheden van Arragon hadden 
veranderd, de aloude en bewonderenswaardige staatsinrigting 
van dat rijk nog in wezen zoude zijn. Die dwaling moest 
noodwendig geboren worden en voortgeplant, doordien Perez 
om verschillende en zelfs tegengestelde redenen , ter zelfder 
tijd de oogmerken diende van een voorzigtig en geveinsd 
Koning, en de ydelheid en de twijfelachtige gewigtigheid 
vleide van een gevallen Minister. Zijn naam , beroemd 
door den luister van het talent en van het ongeluk , en 
zijne hartstogt^jke en goed gestelde gedenkschriften (*) 
verbreidden die dwaling allerwege en schenen bestemd 
om ze te vereeuwigen. En als waren tot dat einde de 
werken niet genoeg die hij geschreven heeft (t) , sommige 

{*) JUlaciones , uitgegeven te Londen in 1594, onder den aangenomen 
naam Bapkael Peregrino , en in 't zelfde jaar in *t HoUandsch vertaald , 
onder den titel : Cort Begri/p van de /hicken der geschiedenissen van An- 
tonio Perez, onlancx verdreven Secretaris, enz. Waerinne de Spaensche 
practycken, tot een spiegel van alle menschen nuttelick ende naersteliek ont- 
decJa werden} vit het Spaensche ghethogen door Joost Böl. *sGravenhage 
1594. Herdruk *sGravenh. 1596. De Nederlanders xnogten er uit leeren 
hoe Filips II zijne trouwste dienaren beloonde , en wat zij , opstandelin- 
gen, van hem verwachten konden. Vert. 

(t) Zoo o. a. de Cartas e el Memorial del hecho de su causa. In beide 
schriften spreekt Perez van drie andere werken die de Relaciones moesten 
aanvullen , t. w. : Commentarios , XII Memoriales en XII Consefos de 
Esktdo. Deze zijn echter nimmer uitgegeven en de handschriften zijn tot 
heden niet gevonden. Zie Gachard's Notice &c. o. aangeh. Vkrt. 

2 



Digitized by VjOOQIC 



18 

onder zijn waren, andere onder een aangenomen naam, 
in onze dagen viel hem het geluk te beurt, dat in 
Spanje en in Frankrijk bijkans gelijktijdig met zijn leven 
en met de gebeurtenissen in Arragon die als eene episode 
uit dat leven werden beschouwd , twee beroemde schrij- 
vers zich bezig hielden : onder de onzen een begaafd 
letterkundige (*) , die onder andere bekwaamheden een 
benijdenswaardigen verhaaltrant bezit, en onder de Fran- 
schen een geschiedvorscher als Mignet , even beroemd 
door zijn talent als om zijne onpartijdigheid en zgne ge- 
leerdheid (t). 

Dan in weerwil van dat alles beweert de Heer Mignet 
op de stelligste wijze (2) dat Antonio Perez de oorzaak 
is geweest van de omwenteling, die de vrijheid in Arragon 
te gronde heeft gerigt. Dat toch is het wat hij in zijn 
werk schijnt te willen bewijzen. En dat hebben dan ook 
allen moeten gelooven , en dat heeft ook hij moeten schrij- 
ven bij het onderzoeken van de oogenschijnlijke gebeurte- 
nissen en bij het gebruik maken van de bekende gegevens. 
Hij zag, als allen die toen ter tijd en in den tegen woor- 
digen over die gebeurtenissen geschreven hebben, dat 
de fiieros of regten van Arragon ten tijde van Perez nog 
waren geëerbiedigd, dat hij als inboorling of afkomstig 



(*) D. Salvador Bermadez de Gastro, A, Perez, Secr. de Estado ^c. 

Vebt. 

(t) Hoewel Mignet, gelijk naderhand blijken zal, in de rerklaring 
van <le ware oorzaak der Arragonesche omwenteling mistastte, blijft toch 
zijn in de aanteekeningen van onzen schrijver aangehaald werk over 
A. Perez en Filips II eene hoogstbelangrijke bedrage tot de geschie- 
denis van Spanje en van Europa, gedurende de regering van dien Vorst 
en van zijnen opvolger ; en is voor het regt verstand ook van het hier 
behandelde , onmisbaar. Men vergelijke ook de verhandeling van den 
Hoogleeraar H. Beijerman in Het Instituut , Tydschrifk , 1844 , over het 
karakter van Filips II, verklaard uit zijn gedrag jegens Perez en Arragon. 
Bij het werk van Mignet behoort nog vergeleken te worden , hetgeen 
Gachard over een handschrift bevattende brieven van D. Juan , Escovedo 
en Perez heeft in het licht gegeven , Notice sur un ms, de la Bibl, 
JK. de la Hai/e, ^c. Brux. 1847. Veet. 



Digitized by VjOOQIC 



19 

van dat land gebruik maakte^ van de manifeirtacion (*), 
dat hij de noodige hulp bij den Justicia vond toen hij ge- 
vat werd wegens de fiscale aanklagt, dat hij ze vond in 
het volk toen hij gevangen werd genomen door de inqui- 
sitie 9 dat hij te midden van eenen geweldigen oploop aan 
hare handen werd ontrukt, en in triomf naar de gevange- 
nis van de m^ifestacion gevoerd, dat hij daar vier maan- 
den doorbragt van gedurige beweging en onophoudelijke 
onrust voor Saragossa, en dat, toen de Inquisiteurs zich 
tot hem begaven om zich meester te maken van zijnen 
persoon , de gevangenis werd opengebroken , de krijgs- 
magt op de vlugt gedreven, die hem naar de kerkers 
moest voeren der inquisitie, en hij zelf in vrijheid ge- 
steld. De vorming van een leger op de grenzen van 
Arragon, om het gezag des Konings te herstellen, de late 
en zwakke tegenstand dien men hem bood, zijne intogt in 
Saragossa, en de teregtstelling van den Justicia en van 
andere aanzienlijken in den lande , schenen en waren ook 
tot eene zekere hoogte de natuurlijke gevolgen van wat 
onmiddelijk was voorafgegaan, en het is dan ook niet te 
verwonderen, dat zij uitsluitend Antonio Perez te last 
werden gelegd. Maar de oorkonden welke thans in het 
bezit der Academie gekomen zijn , de Registros de la ciudad 
de Zaragoza y del reino de Aragon , en de Procesos for- 
mados è conseeuencia de los sucesos occurridos en 1591, 
zullen , wanneer ze in 't licht zullen zijn gegeven , bewij- 
zen , dat datgene wat als oorzaak beschouwd is , niet meer 
is geweest dan gevolg*, de natuurlijke ontwikkeling name- 
lijk, van een zeer slim overlegd en uitgevoerd plan, ter 
vernietiging der vrijheid in Arragon, en dat, wel verre 
van haar verlies aan de wraak te mogen toeschrijven, welke 
Filips n op hen wilde nemen , die Antonio Perez ge- 
holpen hadden , integendeel , de vlugt van dezen de ont- 
werpen kwam begunstigen , die de Koning op andere wijze 
niet had kunnen tep uitvoer brengen. 

(*) Zie de 3e aanteekcning van den Schrijver. 



Digitized by VjOOQIC 



20 

De oude staatsgesteldheid van Arcagon is genoeg be- 
kend, en eenige betwiste punten daartoe betrekkel^k zijn 
in deze laatste jaren met groote kennis van zaken en door 
«eer bevoegde personen behandeld. Terwijl het alzoo 
onnoodig is voor hetgeen volgen zal eenige nadere verkla- 
ring te geven van haren geest en van de voornaamste harer 
inrigtingen , mag het vol4oen(fe worden geacht te herin- 
neren , dat de magt der Cortes zoo groot was dat het 
Terzet van één afgevaardigde uit welken der vier Brazos 
(standen) waarin ze verdeeld waren ook , tegen eenig voorstel 
of verzoek van den Koning, genoeg was om het te doen 
afwijzen, en dat de staatkundige vrijheid en de veiligheid 
der burgers zoo zeer beschermd werden door het gezag 
van den Justicia Mayor en door het middel der manifesta- 
cion , in vele opzigten overeenstemmende met en verkies- 
selijk boven het Habeas Corpus der Engelschen, dat geen 
volk in oudere en in nieuwere tijden bekend is, dat zoo 
vele en zoo afdoende waarborgen bezat voor de persoon- 
lijke vrijheid zijner burgeren (3). Bij de vereeniging van 
Arragon met Castilië, of om juister te spreken (daar noch 
het eene noch het andere rijk om de beiden zoo nuttige 
vereeniging zich bekommerde) toen Arragon denzelfden 
Koning als Castilië ontving^ was het c»Mnogelijk dat de 
vorst ddar zoo enge grenzen bleef eiiennen r terwijl hier 
zijn gezag zoo uitgestrekt en zoo (mbeperkt zich vertoonde. 

Wanneer ten tijde van Ferdmand en Isabella de con- 
stitutie zoo zware en zoo omniddèlijke aanvallen niet had 
te verduren als te vreezen was van de rigting van dat 
tijdperk en van het karakter dier Vorsten, dan was dit 
voornamelijk toe te schrijven aan de oneenigheid die tus^ 
«chen beiden steeds ontstond wanneer er gehandeld werd 
over hunne wederzijdsche . rijken. Een zeer geacht geschied- 
schrijver vermeldt van Isabella een gezegde dat wel be- 
wijst hoezeer zij de vernieting van de faeros van Arragon 
wenschte , toen zij namelyk het verlangen uitte , dat in 
dat land een oproer mogt ontstaan ten einde een voorwendsel 



Digitized by VjOOQIC 



21 

te vmden om het van zijne regten te berooven. Ferdinand 
deelde dat verlangen niet» maar behalve dat hij altyd de 
grenzen van zijn gezag poogde uit te breiden, zocht h^ 
met groote moeite, en verkreeg hij dan ook voor zekeren 
tijd de vernietiging van de stedelijke magt van Saragossa 
(die werkelijk buitengewoon was), door zelf de Jurados 
der stad te benoemen. En schoon hij tegen de fiieros 
niet meer gedaan heeft dan de regtbank der inquisitie in 
te stellen , toch had hij aan de vrijheid der burgers geen 
vreesselijker slag kunnen toebrengen, noch een meer ge- 
schikt werktuig kunnen uitdenken tot de uitvoering van 
het voornemen dat hij had opgevat om al de vrijheden 
van Arragon te vernietigen. Krachtig was het verzet tegen 
die instelling , en schoon de moord van den Groot- 
Inquisiteur de zaak dergenen verergerde, die steunende 
op de faeros des rijks, zich verweerden tegen de regts- 
spraak die het nieuwe tribunaal zich zocht aan te mati- 
gen, de Cortes lieten daarom niet na zooveel mogelyk ze 
te beperken. 

Met wisselend geluk duurde de worsteling tot den dood 
van Ferdinand den Katholieke voort , en in het begin 
van de regering van Karel V hernieuwde zij zich met 
groote hevigheid, gelijk blijkt uit een zeer merkwaardig 
staatsstuk dat het rijk den 16den Junij 1520 den Keizer 
toezond. Het schijnt dat de Inquisiteurs het verdrag niet 
vervulden ia de CJortes van Monzon gesloten ; de afgevaar- 
digden toch zeggen: — » Indien Uwe Majesteit, tot dat 
de breve van confirmatie komt, niet beveelt te schrijven 
aan de Inquiateurs, en de Kardinaal van Tortosa hun 
niet schrijft, dat zij de capitulatie houden en nakomen die 
door Uwe Hoogheid is bezworen , zouden misschien de 
verbondene steden en dorpen kunnen ophouden te betalen 
hetgeen nog loopende Is van de gezegde sisas, (de belas- 
ting door dezelfde Cortes goedgekeurd die 't verdrag had- 
den opgesteld); gelijk wanneer de capitulatie niet wordt 
vervuld zij daartoe besloten zijn, hetgeen ons zeer zou 



Digitized by VjOOQIC 



22 

t>ezwaren9 maar niet in onze magt zou staan te yooi^o^ 
men". — Het schijnt niet dat de Keizer zich daarover 
beleedigd gevoelde ; integendeel schreef hij aan de Inqui- 
sitears gelijk de afgevaardigden het verlangd hadden, en 
wat betreft de bedreiging van het niet betalen der sisas, 
hij beschouwde ze reeds als ten uitvoer gebragt; in den 
brief des Keizers toch lezen wij de volgende woorden: — 
»0m welke reden (het niet vervullen van het bedongene) 
de gemeenten zeggen dat zij ophouden de sisas te betar- 
len*'. — Spoedig intusschen begonnen de klagten en de 
boodschappen der afgevaardigden hem te vervelen , en 
weldra deed hij hun weten dat ze hem niemand meer 
te zenden hadden om hem kennis te geven van wat er 
voorviel. Niettemin ontdekkende dat niet geschiedde wat 
hij in zijne brieven beloofd had , en ziende welke aan- 
matigingen het militair gezag , tot dusver in Arragon on- 
bekend, zich begon te veroorlooven , maakten de a%e- 
vaardigden van de gelegenheid gebruik toen de Keizer 
hun een bode zond om hun geld te vragen , en zonden 
hem eenen anderen terug met een krachtig protest tegen 
zoodanig mbbruik, en om hem onder 't oog te brengen 
dat de afgevaardigden der steden niet beschikken konden 
over de generalidades of algemeene inkomsten des lands 
en dat zij dien ten gevolge hem niets zonden (5). 

En inderdaad , alleen de Cortes en de vereenigde Cortes 
der vier Brazos konden diensten of belastingen goedkeurt), 
en het was zeer hard voor Karel V zich te moeten schik- 
ken naar haren geest ^ en hare tusschenkomst aan te nemen 
terwijl zij zoo openlijk de verwezenlijking zgner cmtwerpen 
bemoeilijkten of verhinderden; en indien men de uitge- 
strektheid van zijn gebied, de uitgebreidheid zijner magt, 
2^n karakter, zijn genie en de oorlogen waarin hij gewik- 
keld was, zich herinnert, dan bevreemdt het, in Arragon 
(gelijk uit de staatsregisters blijkt) hem omstandige reken- 
schap van zijne handelingen aan de Cortes te zien geven 
(en wij noemen hier alleen als de merkwaardigste de zitr 



Digitized by VjOOQIC 



23 

tingen van Monzon in 1542), — en deze met zoo groote 
tiitvoerigheid en zoo eerbiedig een ontzag, dat zijne rede- 
nen eer dan naar dk van constitutionele Koningen en naar 
de zoodanige geleken welke onder een anderen regerings- 
vorm en in een ander werelddeel worden uitgesproken. 
Na dit alles raadde hij hun kortheid in de stemming over 
de subsidiên, daarvoor de redenen aanvoerende die het 
alzoo vereischten, en eindigende met de meest overdreven 
beden. Maar gene overtuigden en deze bewogen eene 
vergadering niet die zich had voorgenomen in geen enkel 
punt van den regel af te wijken, steeds gevolgd door de 
Cortes van Arragon. In deze toch werd altijd vooraf over 
de Gretyes of bezwaren, gedurende den tusschentijd der 
zittingen opgekomen , beraadslaagd , en al wat het bestuur 
en de goede regering des lands betrof werd vooraf beslist 
e^r den Koning eenig geschenk of subsidie werd toegestaan. 
En wanneer wij dan nogmaals in de gedachte het schouw- 
spel overzien dat te dier tijde Europa bood , dan laat het 
zich naauwelijks begrijpen hoe de Keizer in Monzon kon 
blijven opgesloten, om vruchteloos gedurende verscheidene 
maanden (G) de hidp te vragen die hij zoo dringend voor 
zijne langdurige oorlogen noodig had. 

Wat zeer wel begrepen kan worden, is, dat na de^ 
vernietiging van het evenwigt der staatsmagten , zoo groote 
invloed en zoo hooge luister in den Vorst met zoo groote 
onafhankelijkheid als de Cortes van Arragon bezaten, niet 
lang konden blijven voortbestaan. En wat ook duidelijk 
bemerkt wordt, is de magtige bijstand welken deze in de 
openbare meening vonden, in de medewerking van alle 
standen en in de liefde der Arragonezen tot hunne fueros 
wanneer ze zooveel zich verstoutten, en wanneer haar 
zooveel werd toegestaan. 

Niet lang duurden de eerbied en het ontzag met welke 
ze nog werden beschouwd, daar in diezelfde Cortes Prins 
Filips de fueros beëedigde en zich bereid verklaarde de ver- 
gadering voort te zetten > doch bij zich zelven tevens zonder 



Digitized by VjOOQIC 



24 

twijfel zwoer dat zij de laatste zijn zoude in welke de 
waardigheid en de onafhankelijkheid zouden geëerbiedigd 
worden die de Cortes van Arragon ten allen tijde hadden 
onderscheiden. Zoo toch wilde hij , in die welke hij in 
naam zijns vaders in 1547 te Monzon opende, niet, dat 
over iets gehandeld werd eer vooraf de gewone en buiten- 
gewone sübsidiën (7) waren aangenomen, riep de afgevaar* 
digden een der volgende dagen weder op om ze die süb- 
sidiën te doen toestemmen , en dreigde ze met woorden 
zoo hard als de Arragonezen nog nimmer van hunne Ko- 
ningen hadden gehoord , in de regering des lands te zullen 
veranderen en nieuw te zullen invoeren wat hem zou goed- 
dunken. Moeilijk voorzeker kon plegtiger en stelliger aan^ 
kondiging worden gedaan van den staatsaanslag dien de 
Prins tegen Arragon beraamde tegen den tijd waarop hg 
Koning zou zijn, en de Cortes begrepen het volkomen 
toen zij in het antwoord dat ze hem gaven , en dat hij 
bleef afwachten in de sacristie, zijnen toorn trachtten te 
verzoenen terwijl ze hunne eigene waardigheid verdedigden. 
Dan, eenmaal geschonden laat deze zich moeilijk met 
woorden verdedigen, en de vergaderingen die zeer lang-^ 
zaam en met moeite haar aanzien hebben verkregen en 
hare magt uitgebreid, verliezen beiden zoo snel, wanneer 
zij eenmaal beginnen ze af te staan, dat zij in weinig jaren 
niet dan een ijdel schijnbeeld en eene treurige nabootsing 
overhouden van de uitwendige vormen van haar vroeger be- 
staan. Dus laat het zich verklaren hoe in de volgende zit- 
ting (8) de Cortes zich haastten uit haar zelve^^ subsidi^n 
aan te bieden, ze verhoogden, en in plaats van de altijd 
waardige en soms zelfs strenge taal die naeer dan aan 
eenige andere der Cortes van Arragon eigen was, thans 
niet anders deden hooren dan loftuigingen op den Vorst, 
en bijwijlen ook de meest laaghartige vleijerij. Misschien 
dachten ze met zoete woorden én door het toestemmen 
van zware schattingen de welwillendheid te zidlen koopen 
van Filips II , misschien wachtten ze dat hy 's lands 



Digitized by VjOOQIC 



25 

regtea zou eerbiedigen in zooverre ze niet onmiddelijk' 
zijne oogmerken in den weg stonden — — IJdele hoop I 

In de laatste jaren van zyn bestuur in Arragon als 
Prins, en in de eerste zijner regering, breidde hij zoozeer 
zijne magt uit; maakten de koninklijke regters daarvan 
zoo schandelijk misbruik ; randden zij met zoo groote stout- 
heid de regten aan, en trokken , wanneer zij niet anders kon- 
den , met zooveel voorzigtigheid terug , dat er geen overbleef 
dat niet geschonden was, geene vrijheid die men niet 
zocht te vernietigen of in te korten • En vermits de bur- 
geriijke vrijheid de grondslag was dier staatsgesteldheid, 
en de veiligheid der burgers de eerste en meest wezenlijke 
waarborg voor de uitoefening hunner staatkundige regten , 
waren het deze ook tegen welke voornamelijk de aanvallen 
gerigt werden der Onderkoningen , die Filips II met 
groote kracht ondersteunde, terwijl hij de Diputados verze- 
kerde dat hij hun zou bevelen en dan ook werkeUjk hun 
beval , de regten te handhaven en het gezag te eerbiedigen 
van den Justicia. Nog behield dat gezag, zoo oud als de 
monarchie zelve, en over 't algemeen door de Koningen 
even geëerbiedigd als door het volk geliefd , groot aanzien 
en uitgestrekte magt ; maar door deze te gebruiken tegen die 
der Onderkoningen stelde het aan vreesseHjke weerwraak zich 
bloot , zoodat de wettelijke middelen op deze wijze in maat- 
regelen van geweld begonnen te ontaarden. Eenmaal zag 
men den Justicia , na alle vredelievende middelen te hebben 
uitgeput tegen de gevangenneming eens burgers , welke 
onverdiend tfóor den Onderkoning was bevolen , naar de 
gevangenis gaan , vergezeld van zijne lugar-tenientes (9) , 
de deuren openbreken en den gevangene in vrijheid stellen , 
terwijl de Graaf de Morata, die schoon Onderkoning toch 
tot de Arragonezen behoorde, het dulden moest. Het hof 
zocht daarop , en verkreeg ook eenigen tijd later , dat 
voor eens en zonder benadeeling van het regt dat het rijk 
beweerde te hebben om er zich tegen te verzetten , een 
vreemde Onderkoning benoemd werd. De Graaf de Melito 



Digitized by VjOOQIC 



26 

werd daartoe verkozen, en Filips, toen in Engeland afwezig, 
kon aan geene betere handen de uitvoering der geweldena- 
rijen hebben toevertrouwd met welke het gezag van den 
Justicia te bestrijden , en feitelijk het groote redmiddel van 
de manifestacion te vernietigen was. De Onderkoning drong 
eenen nacht in de gevangenis binnen (10), maakte zich mees- 
ter van eenen manifestado, liet hem onmiddelijk wurgen, en 
opdat men niet zou meenen dat hij het daglicht geschuwd 
had om zijnen aanslag te verbergen , liet hij het lijk mid- 
den op de straat werpen , tot schrik zonder twijfel , maar 
zeker niet minder ook tot ergenis en tot verontwaardiging 
der gansche stad. Noch uit hare registers, noch uit die 
van het rijk blijkt met genoegzame klaarheid, hoe de 
Onderkoning de wettelijke gevolgen van zoo zwaar een 
vergrijp ontkomen kon ; maar zeker is het ten minste dat 
zijne medepligtigen spoedig ter dood werden veroordeeld (11). 
Onvolkomene regtspleging zonder twijfel, maar die niette- 
min heilzaam mogt zijn geweest, zoo in die tijden het 
geloof had bestaan dat de misdaden haar karakter als zoo- 
danig verliezen en ophouden het te zijn , wanneer ze bevo- 
len worden door eene overheid. 

Toen het intusschen bleek, dat het gezag der Onder- 
koningen op geene andere dan op eigene kracht rekenen 
kon, noch in staat was, zich aanhangers te maken, noch 
de meening der burgers te veranderen, die met te groo- 
ter hardnekkigheid hunne fueros verdedigden naarmate de 
aanvallen heviger waren die ze hadden te verduren, werd 
eene list te baat genomen, die ten allen tijde het ongeluk 
der vrije volken bewerkt, en bijkans altijd haar doel be- 
reikt, als ware ze nimmer bekend geweest. De meest 
behendige vijanden der vrijheid plegen haar niet openlijk 
aan te randen, maar ze veeleer te overdrijven, om ze 
gehaat te maken, of althans ze tweedragt te doen ver- 
wekken onder hare meest voorzigtige en hare meest blinde 
verdedigers. En dit was het juist wat Filips II deed 
door zooveel mogelijk al de buitensporigheden aan te sto- 



Digitized by VjOOQIC 



27 

ken en in zijne bescherming te nemen ^ aan welke de 
Jurados van Saragossa, ter goeder trouw zonder twijfel, 
zicb schuldig maakten, vergetende dat de vrijheid die ze 
inriepen en die ze wenschten te verdedigen, in de eerbie- 
diging van de regten van anderen en in het nakomen der 
wetten is gelegen. Die stad was in het bezit van een 
zonderling privilegie, dat der Tvmdig genaamd, omdat 
al wat twintig te dien einde aangewezen burgers ver- 
klaarden haar nadeelig te zijn, aldus beschouwd moest 
worden, en door de meest afdoende middelen belet, ook, 
zoo 't noodig was, door de meest geweldige. Deze magt 
was zoo gedrochtelijk, dat zij naauwelijks verklaard kan 
worden uit de tijden waarin of uit de reden waarom ze 
werd toegestaan, het bevorderen namelijk van de weder- 
bevolking van Saragossa, noch uit het voorwerp waarop 
ze werd uitgeoefend, en dat natuurlijk niet verder zich 
uitstrekte dan tot de twisten, die de naburige volken of 
bijzondere personen mogten aanvangen tegen de eigen- 
dommen, belangen of voordeden dier stad. Zoo onzinnig 
een privilegie was noodwendig aan groote misbruiken on- 
derhevig en gaf dan ook van tijd tot tijd aanleiding tot 
enkele buitensporigheden. Maar in de dagen waarvan wij 
thans spreken, toen zoo behendig de vernietiging van 
'slands regten werd voorbereid, veranderden de misbrui- 
ken in een stelsel, en werd het tribunaal der Twintig de 
hatelijkste en meest willekeurige van alle staatkundige regt- 
banken. Zij bevalen gevangenneming zonder de zaak onder- 
zocht, veroordeelden zonder de verdediging gehoord te heb- 
ben, en zelfs zonder de uitwendige vormen van proces in 
acht te nemen; en met geenen anderen gids dan hunnen 
toom, of de aanwijzing van de koninklijke regters, wier ge- 
hoorzame werktuigen zij waren, banden zij de burgers 
en veroordeelden ze ter dood, zonder hun eenig wettelijk 
beroep toe te staan. Wie konden, maakten gebruik van 
de manifestacion , een laatste middel dat hen bevrijden 
moest van de volksdwingelandij, gelijk het zoovelen gered 



Digitized by VjOOQIC 



28 

had van de willekeur der Onderkoningen; maar hij die 
deze ondersteunde en hun niettemin tusschen beiden eene 
vermaning gaf om op die wijze eenig ontzag te betoonen 
voor den Justicia, verklaarde zich openlijk tegen den 
laatste, wanneer het de verdediging der Twintig betrof. 
Talloos zijn de brieven die Filips II schreef, opdat aan 
allen die zij vervolgden het middel van beroep mogt wor- 
den ontzegd , en over eene enkele zeer merkwaardige zaak ^ 
die van Marton, schreef hij er twee aan den Justicia en 
eenen derden aan diens plaatsvervanger (12). 

Marton was een jong edelman zeer uitstekend door 
«ijnen moed, waarvan hij niet weinig den roem had ver- 
hoogd door de verdediging der bergbewoners tegen de 
Mooren op zich te nemen. In die tijden had deze om- 
standigheid hem tot aanbeveling moeten strekken en zou 
het ook ongetwijfeld geweest zijn, indien niet sommige 
van de Mooren die hij bestreden had, de vasallen waren 
geweest van zeker hooggeplaatst persoon , die toen ter tijd 
eene bijzondere gunst aan het hof genoot. *t Zij dat de 
Koning dan om deze reden zijn verlangen te kennen gaf 
en met geweld eischte , dat de ongelukkige jongeling het 
leven mogt verliezen, 't zij dat hij, 't geen wel het meest 
waarschijnlijk is, door zoo buitengewonen aanslag het bol- 
werk van de burgerlijke vrijheid der Arragonezen trachtte 
omver te werpen, 't welk voornamelijk bestond in het 
middel der manifestacion , zeker is het dat hij, ofschoon 
door zijne beloften (die hij ter zijner ure ruim vervulde) 
den plaatsvervanger van den Justicia voor zich win- 
nende, echter niets op de onomkoopbaarheid van den 
Justicia, noch op die van de overige raadslieden van zijn 
geregtshof vermogt. Dit toch sprak zijn vonnis ten voor- 
deele van Marton uit, die op deze wijze voor eiken aan- 
slag veilig , in de gevangenis der manifestacion bleef, of, 
gelijk ze in die dagen zeer teregt, schoon met schijnbare 
tegenstrijdigheid der woorden genoemd werd, in de gevan* 
genis der vrijheid. Toenmaals was zij het zonder twijfel, 



Digitized by VjOOQIC 



29 

toen de Koning zich genoodzaakt zag zijne toevlagt te 
nemen tot de beide brieven waarvan ons Argensola ver- 
haalt, beide aan de Tvnntiff geschreven, de eene van den 
Aartsbisschop, waarin bevolen werd dat zij den gevangene 
niet ter dood zouden brengen, indien hij zijn regt van be- 
roep opgaf, de andere van den Koning zelven en van de- 
zelfde dagteekening , waarin hun werd gelast den mani'- 
festado onmiddelijk ter dood te brengen zoodra ze zich 
van hem meester zouden hebben gemaakt. De ongelukkige 
Marton, blind geloof hechtend aan het koninklijk woord, 
en gewillig het oor leenend aan dat van den achtenswaar- 
digen prelaat, gaf zich over aan de Twintig , die zonder 
een anderen dag af te wachten , een einde aan zijn leven 
maakten in de late ure des nachts en op eene afgezon- 
derde plaats, aan den stillen en eenzamen oever van den 
Ebro, 

De verbazing die zoo hatelijk eene dwingelandij in Sa- 
ragossa veroorzaakte, de verontwaardiging die ze onder 
Alle standen te weeg bragt, waren in andere tijden ge- 
noegzaam geweest om voor altijd een einde te maken aan 
het despotisme. Maar de stad was ondermijnd. Niet lang 
geleden was er een gezant des Konings, de Markies de 
Almenara gekomen, die in den Justicia het bevoegd ge- 
zag erkennend, om tusschen het rijk en den Koning te 
beslissen , over het regt dat deze beweerde te bezitten om 
een vreemden Onderkoning te benoemen, openlijk als ge- 
volmagtigde een regtshandel voerde, maar in 't geheim 
als handlanger werkte en geen middel ongebruikt liet om 
de gemoederen te winnen. Sommigen gaf, anderen be- 
loofde hij, met velen bleef hij onderhandelen, en in allen 
zocht hij het trotsche karakter dés volks te temmen, in 
één woord, het om te koopen. Dat intusschen verkreeg 
de Markies niet, terwijl hij integendeel vele blijken van 
algemeeneii afkeer ondervond, maar toch was de^ zaak die 
hij diende te gewigtig, dan dat hij niet al degenen ver- 
leid zou hebben , die door hunnen stand en in hunne loop- 



Digitized by VjOOQIC 



30 

baan, de genade van het hof konden zoeken , en inder- 
daad ook zochten te verwerven. 

Terwijl dit in de hoofdstad voorviel , werd in het overig 
deel des lands groote moeite gedaan om de banden te 
verslappen die ze met haar vereenigd hielden, en groote 
verdeeldheden te verwekken en aan te wakkeren onder de 
meest gewigtige districten en gemeenten. Er waren er 
vele die tot heerlijkheden behoorden, en de toestand der 
lijfeigenen in Arragon was onvergelijkelijk harder dan in 
Castilië, daar de heeren beweerden de magt te bezitten 
en ze werkelijk uitoefenden, van hunne vasallen goed en 
slecht te behandelen (te mishandelen), welke bevoegdheid, 
die met reden de absoluta genoemd werd, het regt mede- 
bragt om ze ter dood te brengen zonder eenigen regte- 
lijken vorm of wettelijk beroep. In hem die als wettig 
middel ter bereiking van zijn doel het begunstigen van 
zoo anarchisch en zoo gedrogtelijk een privilegie als dat 
der Twintig in Saragossa aanwendde, kan het niets be- 
vreemdends hebben , dat hij met hetzelfde oogmerk de op- 
roeren der gemeenten tegen de heereu beschermde. Die 
welke de Koning tegen velen hunner aanstookte, en wel 
voornamelijk tegen den Hertog de Villahermosa iu zijn 
Graafschap Rivagorza, waren allergeweldigst en bloedig, 
en geen moorden, geen geweldenarijen, geen misdaden 
en buitensporigheden die daar niet werden gepleegd door 
de beschermelingen van den Koning en van zijne staats- 
dienaren, terwijl tot voorwendsel om den Hertog te ver- 
volgen het gebruik diende, dat hij van zijne magt had 
gemaakt, en door den Raad van Arragon en door den 
Koning de meest onwaardige middelen werden beraamd 
om zich meester te maken van zijnea persoon (13). Toen 
men hem niet magtig kon worden, en de Hertog op den 
bijstand van den Justicia bleef rekenen en op het groote 
aantal zyner aanhangers met wier hulp hij den opstand 
dempen kon, werd er een ander middel te baat genomen 
om het in bezit houden zijner goederen te vergoelijken en 



Digitized by VjOOQIC 



31 

te verlengen, en eischte , of 't geen hetzelfde is , stelde de 
Koning hem voor, dat hij ze verruilen zou tegen eenige 
lijfrenten uit Valencia. Merkwaardig is het te zien uit 
de vele en langwijlige eigenhandig geschreven instriictiën 
en resolutiën, met welk een ijver en met welk eene vol- 
harding Filips II zich met die zaak bezig hield, als of er 
niets anders was in zoo uitgestrekt een rijk dat zijne 
aandacht meer verdiende (14). Waar is het dat hij 
daarin geholpen werd door zijnen gunsteling den Graaf de 
Chinchon, eigen neef van den Markies de Almenara, 
groot vyand van den hertog, hevig tegenstander van 
de zaak des volks in Arragon (15) en toenmaals belast 
om de ontwerpen ten uitvoer te brengen die tegen haar 
gesmeed werden. 

Op gelijke wijze begunstigde de Koning al de gemeenten 
welke tegen hare heeren waren opgestaan, en schoon die 
van Ariza den haren hadden vermoord, toch onttrok hij 
zijne heimelijke doch afdoende bescherming haar niet, 
noch zijnen bijstand bij de regtbanken , bij welke over die 
zaak zoo geweldig rumoer en zoo ergerlijke beweging ont- 
stonden, dat de Justicia zich eenmaal genoodzaakt zag 
met het zwaard in de hand binnen te treden. 

Zoo stond dan de aloude staatsmachine yan Arragon, 
die gedurende zoovele eeuwen met de meeste regelmatig- 
heid gewerkt had, stil bij eiken stap, of snelde vooruit met 
geweld, naarmate van de hindernissen die eene zeer be- 
hendige en magtige hand haar in den weg legde of van 
den stoot dien ze haar gaf, terwijl de ontevredenheid en 
de algemeene onrust vermeerderd werden door de beroerten 
der belangrijke gemeenten Teruel en Albaracin, die de 
Koning van de regten zocht te berooven van Arragon ; 
door de bloedige schermutselingen tusschen de bergbe- 
woners en de Mooren; en bovenal door de menigte van 
boosdoeners die de openbare wegen onveilig maakten en 
dikwijls binnendrongen in de meest vreedzame en tot te- 
gen weer geheel onvoorbereide dorpen. 



Digitized by VjOOQIC 



32 

Ylogtige aanteekeningen als deze ktumen geen denkbeeld 
geven van den staat waarin Arragon te dier tijde volgens de 
echte oorkonden dier dagen zich bevond; maar wanneer deze 
worden bekend gemaakt en met naaawgezetheld onderzocht, 
zoUen zij nienuind den minsten twgfel laten over het gegronde 
der bewering^ dat de lang reeds voorbereide plannen toen 
tot rapheid waren gekomen, en dat, bij de onmogel^k- 
heid van een langer voortduren van dien staat van volks- 
beweging en regeringloosheid, weldra het nnr zon slaan 
dat het lot en de toekomst van dat land zon beslissen. 

Openlijke aanval lag niet in de bedoelingen van Filips II ; 
daar dit het verlies had medegebragt van een groot deel 
der vrachten van zoovele jaren arbeid en moeite, jaren 
behendig tot het ondergraven van het gebouw van 'slands 
vrijheden gebruikt, terwijl het ook de ooriogen en de on- 
dernemingen niet veroorloofden tot welke hem zijne troepen 
en hulpmiddelen dienen moesten. Alles had hij noodig 
om de Nederlanden te onderwerpen, die zyne staatkunde 
had doen opstaan, en behalve den oorlog dien hij met de 
Turken voerde, had hij te letten op de invallen van den 
pretendent in Portugal, en op de aanranding van Ame- 
rica's en zelfs van Spanje's kusten door de oorlogsvloten 
van Engeland. 

Een voorwendsel alzoo was noodzakelijk, en het oogen- 
blik was gekomen om het te zoeken of het eerste a^i te 
grijpen wat zich zou voordoen, toen de fortuin hem dat 
van het oproer bood, waarmede het volk van Saragossa, niet 
begrijpende dat het op die wijze de vrgbeid in de waag- 
schaal stelde die het met geestdrift inriep, Antonio Perez 
uit de handen der inquisitie redde , en waardoor het oor- 
zaak werd van den dood van den Markies de Almenara. 

Een en ander eischte dat de Koning met ernst aan de 
handhaving der wet en 't herstel der orde in de stad ging 
denken, en wanneer dit werkelijk zijn wênsch ware ge- 
weest, hij zou magtige hulp hebben gevonden bij de ste- 
delijke overheden die door de oproerlingen waren afgezet. 



Digitized by VjOOQIC 



33 

en bij den adel die bijstand aanbood en lang de noodige 
troepen bij een verzameld en gewapend had. De oorkon- 
den uit wölke dit blijkt waren reeds bekend; maar tot 
dusver nog niet genoegzaam diegene die de geheime ge- 
schiedenis van deze gewigtige gebeurtenissen bevatten, 
noch ook die welke het belang bewijzen dat de Koning 
er in stelde, dat eene zekere vertooning van oproer 
mogt geleverd worden, in den weerstand niets, maar 
voor de straf en de wraak een natuurlijk en zelfs wettig 
voorwendsel. 

Zonder al dat voorafgaande, en eenmaal het oogenblik 
gekomen , — omdat men wenschte dat het komen zou , — 
waarop plegtig verklaard werd dat Arragon zich moest ver- 
zetten tegen het Koninklijk leger, met bekendmaking van 
dit besluit in behoorlijken vorm aan den veldheer Don 
Alonso de Vargas, en bedreiging van de straf die hij 
zich op den hals zou • halen ; de standen bijeen en 
hunne bijzondere contingenten vorderende van alle de 
gemeenten des rijks ; het volk van Saragossa gewapend ; 
de hoofden benoemd die de troepen zouden aanvoeren, 
en de Justicia aan 't hoofd van het Arragonesche leger 
gesteld, — zal het niemand gelukken te begrijpen hoe 
de Koning zonder eenige hindernis in Saragossa kon bin- 
nendringen, noch hoe in een oogwenk dat gansche oor- 
logstoestel vernield kon worden en verstrooid. Maar wat 
wonder dat dit aldus geschiedde , waar weinigen of geen 
van allen die door hunne ambten of door hunne betrekking 
verpligt en in staat waren het volk te lelden, de zaak des volks 
eerlijk dienden 1 Dkar liggen de oorkonden die de vrees 
van dezen, en de dubbelhartigheid en de valschheid van 
genen bewijzen, de weifelingen en de verkeerde bereke- 
ningen der magtigsten , het wantrouwen van allen , en bij 
sommigen die de aanzienlijkste en meest eervolle ambten 
bekleedden , het verraad , het laaghartigst verraad dat een 
staatsman plegen kan. 

Toen de stedelijke overheden het volk wapenden , deden 

3 



Digitized by VjOOQIC 



34 

zij het in overleg met den Onderkoning die hun daaiftoe 
schriftelijk verlof gaf (16). Terwijl ze aan de Eaadshee- 
ren van Barcelona schreven en hun een gezantschap zon- 
den om hulp te vragen , overeenkomstig de oude en goede 
broederschap tusschen de beide steden, vaardigden ze 
denzelfden dag een plegtig protest uit, waarbij zij ver- 
klaarden dit te doen uit vrees voor het volk (17); en 
terwijl door de afgevaardigden des rijks, gelijk het hun 
pligt was, over de handhaving der regten, over de ver- 
dediging des lands en over de inrigting van het leger be- 
raadslaagd werd, bevond zich onder hen een onwaardige (18) 
die schriftelijk aan de inquisitie dag aan dag en meerma- 
len zelfs elk uur kennis gaf van al wat er voorgesteld, 
wat er gesproken en wat er besloten werd ; ja , de Justi- 
cia, de Justicia zelf vergat bij het vervullen van zijnen 
pligt, toen hij gehoor gaf aan den eisch der afgevaardig- 
den om de legermagt des rijks op te roepen , zooverre zijne 
waardigheid dat hij er kennis van gaf aan den Koning (19) 
om zich te verontschuldigen en zijn leedwezen te betui- 
gen, dat de regten die hij bezworen had hem tot dien 
maatregel genoodzaakt hadden. De Onderkoning, de vlugt 
van den Justicia en van den Diputado die hem verge- 
zelde, bekend makende, bevestigt dien brief en gaat nog 
verder door te verzekeren dat zij alleen uit vrees voor 
diegenen Saragossa verlaten hadden, die hen verraders 
noemden en hen zochten te dooden (20). En dit was de 
waarheid. Het volk stelde geen vertrouwen in zijne hoof- 
den, en was toch te besluiteloos om het bevel te geven 
aan hen die het verdienden. Het versmaadde in de eerste 
dagen den raad van de verstandigste zijner patriciërs, die 
de gevolgen van zoo hevige beroering voorzagen en vrees- 
den, en liet zich leiden door hen wien de noodige be- 
kwaamheid ontbrak, of door diegenen die steeds de ge- 
weldigste maatregelen aanraadden om de zaak te bevorde- 
ren van den Koning dien ze dienden als ellendige, ge- 
huurde spionnen (21). 



Digitized by VjOOQIC 



35 

Al de steden , al de gemeenten van Arragon waren zoo- 
zeer gehecht aan de regten des lands, dat indien ze be- 
grepen hadden , dat het behoud van deze gevaar liep , niets , 
in weerwil van alles wat zoo behendig was uitgerigt om ze 
vijandig te maken tegen Saragossa , voldoende ware geweest 
om van de verdediging der grondwettige instellingen hen 
terng te houden. Maar de brieven des Konings die hun 
't behoud hnnner regten verzekerden, waren zoo duideUjk 
dat hun geen twijfel over bleef omtrent de opregtheid van 
zoo plegjig een protest. En telkens herhaalde het Don 
Alonso de Vargas , en zoo groot vertrouwen mogt het den 
ronden en eenvoudigen Arragonesen inboezemen , dat hoe- 
wel sommige steden de oorlogstoebereidselen begonnen , zij 
deze onmiddelijk weder ze lieten rusten en de deputacion 
des rijks geluk wenschten dat het niet noodig was geweest 
ze te gebruiken (22). 

Zij die helder hadden moeten zien, zij die den Koning 
goed kenden, zij die de middelen bezaten om zich volko- 
men bekend te maken met al wat er voorviel , waren de 
Edelen, Zij vormden in Arragon een der vier Standen, en 
zoo magtig was de hunne ën door zich zelven èn door den 
invloed dien hij uitoefende op de anderen , dat men ge- 
rust verzekeren mag, dat hij, schoon uit weinigen zaamge- 
steld, echter ook thans gelijk vroeger bij andere gelegen- 
heden, het voornaamste beletsel had kunnen zijn voor de 
heerschzuchtige ontwerpen van het hof. Bij het doorloopen 
van de geschiedenis van dien aiouden adel, bij het terugzien 
op de diensten die hij aan de zaak van het vertegenwoor- 
digend regeringsstelsel bewees , wordt men onwillekeurig 
aan de Engelsche aristocratie herinnerd; en het is zeker 
dat in 't eene land zoowel als in het andere een verschijn- 
sel werd waargenomen zeer strijdig met het groote beginsel 
der gelijkheid. Dat beginsel, niet een staatkundig alleen 
maar ook een christelijk beginsel , en tevens het edelst ge- 
voel der menschheid, zal eenmaal met de meerdere ont- 
wikkeling van den volksgeest, den menschen het grooter 



Digitized by VjOÖQIC 



36 

heil deelachtig maken dat zij op aarde kunnen genieten, 
de vrijheid , de vrijheid voor allen , zonder dat geboorte , 
of rijkdom , of maatschappelijke onderscheiding tusschen 
hen eenig staatkundig verschil doen ontstaan; maar, zoo 
al met groote liefde voor de waarde van den mensch en 
magtig geloof in de rigting dezer eeuw ons geoorloofd zij 
te verwachten dat deze de toekomst zal zijn van alle be- 
schaafde volken, wanneer wij het voorledene raadplegen 
zijn wij gedwongen te erkennen dat het geheel andere 
uitkomsten oplevert. De geschiedenis der oude gemeene- 
besten en die der eerste constitutionele monarchiën leert 
ons , dat de vrijheid meest ontstaan is , en boven al dat 
zij zich het best ontwikkeld heeft en het langst is bewaard 
gebleven bij die volken die eenig onderscheid erkenden tus- 
schen de klassen en standen waaruit ze waren zaamgesteld , 
even als sommige breedgetakte en schaduwrijke boomen 
beter opgroeijen en weliger tieren in ongelijke en berg- 
achtige streken dan op de vlakke , onbeschutte gronden. 
Dan , die aloude en eerwaardige adel van Arragon had 
zijne roemrijke herinneringen vergeten ; en om nieuwe titels 
te verwerven, die alleen omdat ze nieuw waren glans- 
rijker schenen , of om meer stellige voordeden te verkrij- 
gen , sloten alle de Edelen zich bij den Koning aan , of 
leefden in afzondering op hunne landgoederen. Twee al- 
leen , de Graaf de Aranda en de Hertog de Villahermosa 
bleven trouw aan de gewoonten hunner voorvaderen , en 
gaven eenige blijken van deel te willen nemen aan het 
staatsieven. Dit , en de haat met welken men hen aanzag 
aan het hof, schoon om redenen en veeten aan de staat- 
kunde vreemd , maakte hen , en voornamelijk den Graaf 
de Ai'anda, bij het volk zeer geliefd. Indien zij van den 
aanvang der onlusten in Saragossa ter goeder trouw de zaak 
van Arragon hadden omhelsd , dan ware de rigting dier 
bewegingen anders, en anders het einde geweest; maar 
zij wenschten de gunst van het hof te verwerven en tevens 
niet in onmin te geraken met het volk, meenendc zonder 



Digitized by VjOOQIC 



37 

twijfel op deze wijze de onzekere uitkomst van zoo gewig- 
tige gebeurtenissen in veilige stelling te kunnen afwachten. 
Zoodanige houding der partijen in Saragossa, zulk eene 
stemming in de overige steden , die weifeling van den 
Graaf en van den Hertog, hadden ten gevolge dat deze 
het eene zoowel als het andere kamp ontvlugtend, zich 
terugtrokken naar Epila ; dat het stedelijk leger in wanorde 
de stad uitgetrokken en van zijne hoofden verlaten , zich 
verspreidde zonder den vijand gezien te hebben , en dat de 
steden die ligtgeloovig de beloften des Konings vertrouw- 
den, hem als afgezanten hunne Syndici zonden met last 
om de zachtste en meest vredelievende middelen voor te 
stellen tot onderdrukking van de onlusten, wier regte be- 
teekenis zij niet verstonden. Toen de Syndici aan het hof 
kwamen begonnen zij beter de zaak te doorzien , en be- 
grepen zij dat het gevaar van het oogenblik in het nabij- 
zijn van den intogt des legers in Arragon bestond; en 
schoon ze in 't kort ontvouwden wat de gemeenten hun 
hadden belast, dat wat zij met ootmoed, en gelijk zij zei- 
den , met bloedige tranen smeekten , was , dat de troepen 
niet mogten binnen trekken in het zoo getrouwe en onder- 
danige land. Het schijnt dat de Vorst ze met verteederiug 
aanhoorde en zelfs dat zijne oogen vochtig werden. Hij ant- 
woordde hun schriftelijk in een eigenhandig geschreven 
brief, dienzelfden dag aan den vice-kanselier van Arragon 
gerigt. Het vertoog en het antwoord werden eenige jaren 
later in een werk openbaar gemaakt, dat onmiddelijk werd 
verboden (23); maar wat niet is geopenbaard en tot he- 
den niet bekend schijnt te zijn geweest, is het slot van 
dien zonderlingen brief, die schijnbaar tevredenheid ade- 
mend over de getrouwheid der Arragonezen en liefde tot 
hen en tot hunne regten, eindigt met eene bittere ironie, 
die toenmaals de vertegenwoordigers van de gemeenten 
van Arragon noch begrijpen, noch zelfs vermoeden kon- 
den. Die brief eindigt aldus: — » Wat het overige betreft^, 
wat zij gevraagd hebben , (dat bet leger Arragon niet zou 



Digitized by VjOOQIC 



38 

binnen trekken) moogt gij (de vice-kanselier) hun zeggen: 
Dat gij zeer spoedig hun antwoord zult geven van mijne 
zijde^\ Dat schreef hij (24) den Uden November, en den 
12den trok het leger Saragossa binnen. De Geschiedenis 
zal dien trek C) uit het karakter van Filips II opteekenen. — 

Zien wij thans nog, daar het ons doel is de onuitgege- 
ven en meest onbekende oorkonden aan te wijzen die de 
gewigtigste voorvallen van dien tijd verklaren, wat daar- 
uit omtrent de gebeurtenissen blijkt welke in Arragon plaats 
vonden na den intogt van het leger in Saragossa. 

Men weet dat de veldheer de eerste dagen in schijnbare 
werkeloosheid doorbragt, en dat hij, verre van hen te 
vervolgen , die een meer of min werkzaam deel in de on- 
lusten van Saragossa hadden genomen, alleen hen naar de 
stad zocht te lokken die destijds door hunne betrekking of 
door hunnen stand de eerste plaats aldaar hadden bekleed* 
Te Epila waren de voornaamsten vereenigd, de Justicia, 
de afgevaardigde Luna , de Graaf de Aranda en de Hertog 
de Villahermosa ; en daar zocht hij dan ook het meest 
vertrouwen in te boezemen , derwaarts zond hij zijne hand- 
langers, daar maakte hij gebruik van alle zijne middelen 
en van den invloed zelfs dien hem zijne bijzondere betrek- 
kingen verschaften. Toevallig bestaan de meest belangrijke 
en geheimste brieven van Don Alonso de Vargas niet meer, 
maar uit eenige zamenstemmende getuigenissen laat hun 
vermoedelijke inhoud zich ligtelijk opmaken* De Justicia 
en de afgevaardigden schijnen in die brieyen niet veel op- 
regtheid te hebben gezien toen zij hem betuigden (25) dat 
de wetten des lands , die hen genoodzaakt hadden de stad 
te verlaten, hen verhinderden op dat oogenblik terug te 
keeren. In dat besluit bleef de afgevaardigde Luna, een 
man van jaren en veel ondervinding, volharden, en met 



(*) Eene bevestiging onder vele, van de getuigenis van den Italiaaü- 
schen gezant , Tomaso Contarini , over Filips II ; — „ Dissimula li peu- 
sieri che nutrisce nel cuore, ne mai si conosce che sia alterato b irato 
verso alcuna persona se non quando si vede il premiob ilcastigo/' Vekt. 



Digitized by VjOOQIC 



39 

het voornemen om de wijk naar Frankrijk te nemen, 
vlugtte hij naar Navarra. Dan daar is geen wijsheid noch 
doorzigt, die voldoende zijn om eenen balling te redden 
van het verraad, de vergiftige plant die altijd wast waar 
men ze 't minste kan verwachten. Dus was het, dat een 
geestelijke van Sangüesa, aan wien hij onbeschroomd zich 
toevertrouwde, omdat die man dienaar van zijn huis en 
in vroegere dagen zeer door hem begunstigd was geweest, 
hem laaghartig verkocht voor de som van vijfhonderd du- 
katen. De Justicia gaf, met het vertrouwen, dat zijn 
brief bewijst, op de wettigheid zijner handeling, en met 
de onvoorzigtigheid aan zijnen leeftijd eigen (hij was niet 
ouder dan zeven-en-twintig jaren) , eindelijk toe , en begaf 
zich naar Saragossa, tot de waarneming van zijn verhe- 
ven ambt, als ware er niets gebeurd wat in de vrije uit- 
oefening daarvan hem verhinderen kon. Met grooter gewil- 
ligheid en niet minder goed vertrouwen kwamen de Hertog 
de Villahermosa en de Graaf de Aranda. Gene omdat zijn 
broeder het hem geraden had , daartoe afgezonden door Don 
Alonzo de Vargas, en de Graaf omdat die veldheer een 
groote vriend was geweest van den vader der Gravin, en 
deze had weten te dwingen zich van haren geliefden echt- 
genoot te scheiden. Niet zonder aandoening laat zich de 
roerende brief lezen (26) , dien deze aanzienlijke vrouw 
bij het vertrek van haren echtgenoot naar Saragossa aan 
Vargas schreef, waarin zij het offer hem doet gevoelen 
dat zij door die scheiding hem bragt, en hem verzoekt, 
en gelijk het eene vrouw geoorloofd is, van hem eischt, 
dat hij den Graaf niet lang mogt terughouden. Wie zou 
het der ongelukkige Gravin gezegd hebben, dat de echt- 
genoot dien zij onder het aanroepen van zoo geheiligde 
betrekkingen haar ontrukten, verraderlijk zou worden ge- 
grepen om buiten Arragon gevoerd en van vesting tot ves- 
ting te worden gesleept , tot dat hij in eene van deze bin- 
nen kort eenen vroegtijdigen en verdachten dood zou vin- 
den! Zij die met de vereischte kennis van den tijd waar- 



Digitized by VjOOQIC 



40 

over wij spreken, de stukken onderzoeken waarop die 
vermoedens berusten, mogen beslissen of er meer gege- 
vens noodig zijn om eene zedelijke overtuiging te vestigen 
omtrent den aard van den dood dien deGraaf de Arandais 
gestorven. Misschien zal men eenmaal de ware omstan- 
digheden vinden van zijne teregtstelling , gelijk men laat- 
stelijk die heeft gevonden en in *t licht gegeven, welke 
ons verklaren hoe de ongelukkige Baron de Montigny (27) 
in 't geheim is gewurgd , met wien de Graaf zoovele pun- 
ten van overeenkomst had. Hoe radeloos zal hun dood- 
strijd zijn geweest, en hoe bitter hun laat berouw, dat zij 
niet met kloek besluit de partij hadden omhelsd die zij 
de beste en de regtvaardigste achtten! (*) In die laatste 
ure vindt hij een' magtigen troost , die het bewustzijn heeft 
zijnen pligt te hebben vervuld, en die den roem heeft ge- 
zocht van zich verdienstelijk te maken in de verdediging 
zijns vaderlands ; maar wanneer de edelen uit geest van 
afzondering of uit valsche berekening zich scheiden van de 
zaak van volk en land , dan bereiden zij zich bittere teleur- 
stellingen. Die van Castiliê mogten het verklaren toen 
zij tegen de volkszaak der gemeenten hadden gestreden , 
en kort daarna, den 2*^^" Februarij 1539, uit de Cortes 
van Toledo door denzelfden Keizer Karel V werden ge- 
stooten dien ze met zoo buitengewone trouw hadden gediend. 
Spoedig werd die les door de Arragonesche edelen ver- 
geten, die , schoon ze de vrijheid niet bestreden , toch onge- 
negen waren geweest ze te verdedigen, en in weerwil van 
dien, als de Graaf de Aranda, in afgelegen burgten 
en in de schaduwen van den nacht het geheimzinnig einde 
vonden van him leven. Dat van den Hertog Villahermosa 
duurde niet veel langer, en de omstandigheden die beider 
dood vergezelden, kwamen zoozeer met elkander overeen, 
dat het niet waarschijnlijk kan worden geacht dat de zijne 
van die des Graven veel verschild zal hebben. 



(*) Zie o.Yer deze beoordceliug A'an Montigny de 2e noot op de 27j)te 
aanteekcning van den schrijver. — Vert. 



Digitized by VjOOQIC 



4t 

Bij den dood van den Justicia, wilde de Koning niet 
dat eenige twijfel zou overblijven, en daar het oogenblik 
gekomen was om een einde te maken aan de vrijheid 
van Arragon, koos hij tot slagtoffer den hooggeplaatste 
die haar verpersoonlijkte en die haar levend zinnebeeld 
was. Hij deed meer ; hij wilde dat voor 't eerst zijn karak- 
ter onverholen in 't licht zou treden, en vertoon makende 
van zijnen meineed als Koning van Arragon en van zijne 
onbegrensde magt als onbeperkt alleenheerscher veler rij- 
ken, schreef hij aan Vargas dien beruchten brief, waarin 
hij hem beval den Justicia te vatten en te onthoofden, op 
dat hij (de Koning) tegelijker tijd zijne gevangenschap mogt 
vernemen en zijnen dood. 

Deze was ten minste kort, en de waardigheid en de 
standvastigheid, welke de edele magistraat in zijne laatste 
oogenblikken betoonde, verhoogden den luister dier bui- 
tengewone en grootsche instelling die de vrijheid der Ar- 
ragonezen gedurende een tijdsverloop van zoovele eeuwen 
had verdedigd en gehandhaafd, en die in één oogenblik en 
met éénen slag het zwaard des beuls ter nederwierp. (*). 
Dus was het treurig eind eener ontzaggelijke zamenzwe- 
ring, dus het waardig besluit dier omwenteling, daar geen 
andere naam aan de geweldige vernietiging van de aloude 
grondwettige regten eens lands kan gegeven worden, welk 
ook het voorwendsel, welke de beweegredenen zijn mogen , 
waarmede men ze tracht te verontschuldigen. 



. {*) Ziehier hoe wij deze gebeurtenis beschreven vinden In een dezer 
dagen te Londen uitgegeven werk (onder den titel ; History of religious 
intolerance in Spain , or an examination of some of the causes tchich ted to 
that nations decline. Translated from the Spanish of sefior Don Adolfo 
de Gastro , by Thomas Parker) : — „ Caligula in zijne krankzinnigheid , 
was gewoon zijnen wensch te kennen te geven , dat het Komeinsche 
volk slechts ëe'n hoofd mogt hebben, om het met eénen slag te kunnen 
afbouwen. Dit verlangen van een tiran werd zestien eeuwen later in 
Spanje vervuld. Filips II vergenoegde zich niet het te uiten , maar vol- 
voerde het in den persoon van Don Juan de la Nuza, Justicia Mayor 
van Arragon, bij wien de vertegenwoordiging berustte van de regten en 
vrijheden van den adel en van het geheele volk. Zijn hoofd viel door 
de hand des bculs in Saragossa , op bevel van Filips II." Vert. 



Digitized by VjOOQIC 



42 

Dan, zoo de omwenteling geëindigd was, de wreedheid, 
die alle reactie verzelt, en met de meeste hevigheid en 
hardnekkigheid de partij en de begrippen vervolgt die te 
voren bovendreven, was nog geenszins voldaan. Langen tijd 
nog zag men de Inquisiteurs^ die in dezen kennis namen 
van zuiver staatkundige geschillen , en de regters door den 
Koning benoemd, voortwoeden en als in wedstrijd de 
markten van Saragossa bezoedelen met bloed, tot dat zij, 
na vele meer of min aanzienlijke burgers te hebben opge- 
hangen, ten laatste eindigden met den beul zelven. De 
lezing der oorkonden, welke deze wandaden vermelden, 
wekt afgrijzen in de plaats van het welgevallen dat men 
ondervindt bij het ontdekken van andere historische ge- 
denkstukken. Wanneer bij die belangwekkende onderzoen 
kingen een of ander wordt gevonden , dat onbekende feiten 
aan 't licht brengt, dat onverstaanbare verklaart, dat twij- 
felingen oplost of algemeen aangenomen dwalingen weder- 
legt: dan gevoelt men die reine en verheven voldoening, 
die het ontdekken der waarheid steeds bij hen doet ont- 
staan die ter goeder trouw haar zoeken. Maar de geheime 
geschiedenis der staatkundige veroordeelingen, de helsche 
geest van slecht verholen wraak in de overwinnaars, de 
gedweeheid, het lijden, de smarten der overwonnenen, 
laten zich niet lezen dan met benepen hart of met een ge- 
voel van edele verontwaardiging. Naauw één gevangene 
die niet gepijnigd werd, terwijl de pynbank noch door de 
regten noch door het gebruik in Arragon als middel van 
bewijs toegelaten, en bovendien ook volstrekt onnoodig 
was.» wanneer de aangeklaagden zoo geheel uit eigen be- 
weging de daden bekenden die hun werden ten laste ge- 
legd. Wij zullen één voorbeeld opnoemen. 

Don Diego de Heredia onder anderen, had rondborstig 
al het deel bekend dat hij in de gebeurtenissen te Sara- 
gossa genomen had, en verklaard dat niets zonder zijne 
toestemming was gedaan , dat hij het hoofd der opstande- 
lingen was , dat hij alle verantwoordelijkheid voor het ge- 
beurde op zich nam, zonder eenige verontschuldiging voor 



Digitized by VjOOQIC 



43 

zijne handelingen op te zoeken of toe te laten. Zijn gedrag 
was der zaak waardig geweest die hij verdedigde, en niet 
alleen had hij zich niet vervolgziek betoond, maar integen- 
deel het leven gered van zijne vijanden, de trouwelooze 
overheden van Saragossa. Deze schreven het den Koning 
zoo lang 't gevaar nog duurde (28), ze vergaten het toen 
hun edelmoedige redder aan den voet stond van het schavot ; 
maar 't zij dat Heredia wist hoe die diensten den volksmannen 
steeds met zwarte ondankbaarheid worden beloond, of dat 
het hem zijn karakter onwaardig scheen in dat oogenblik 
aan vroegere goede daden te herinneren , hij zeide niets 
wat de wraak zijner vijanden kon weerhouden. Maar noch 
dit edel gedrag, noch de aanzienlijkheid zijner geboorte, 
eene zaak toen ter tijde hoog geëerbiedigd, noch zijn ou- 
derdom die reeds de grijsheid naderde, vermogten hem van 
de pijnbank te redden, en integendeel werd deze zoo lang 
en zoo wfeedaardig toegepast, dat het te verwonderen is 
hoe hij 't overleefde. Bij het lezen van het afgrijsselijk ver- 
haal zijner marteling (29) , bij de gedachte dat de kreten 
die hem de smart ontrukte nimmer zijn doorgedrongen 
buiten de gewelven van zijnen kerker , noch zijne zaak 
buiten het archief van een klooster , waar niets aanduidt 
dat ze ooit is onderzocht, meent men zich vervoerd naar 
de plaats der pijniging, om het treurig voorregt te genie- 
ten van tusschen een onverschilligen beul en een onmen- 
schelijken regter de weeklagt van het slagtoffer te verne- 
men die de dwingelandij van dien tijd voor immer dacht 
te smoren. Maar ook al worden mijne woorden vergeten, 
gelijk ze vergeten mogen worden den dag waarop ze 
zijn uitgesproken, dat zelfde zal niet gebeuren met die 
kreten der smart, die heden voor het eerst en in deze 
plaats weergalmend, eenen weerklank zullen vinden bij 
het nageslacht, en roerend mededoogen in alle edele harten. 
Dat treurig gedenkstuk en de gewigtige en hoogst be- 
langrijke oorkonden welke hier vlugtig zijn aangewezen , 
zullen de Academie overtuigen van de geheiligde verplig- 
ting welke op haar rust , om te bewerken dat ze spoedig 



Digitized by VjOOQIC 



44 

worden bekend gemaakt. En ^oo eenige overweging het 
gewigt van die bekendmaking kan vermeerderen, en de 
noodzakelijkheid daarvan in 't licht kan stellen, zal het 
genoeg zijn één oogenblik slechts na te denken over het 
tijdvak waarop »e betrekking hebben, over de onmogelijk- 
heid die toen bestond om iets , ook het geringste , te open- 
baren van wat die oorkonden aan het licht brengen, en 
over de- middelen waarvan men zich bediende om de waar- 
heid onbekend te doen blijven. 

En was er niemand ook die ze kon openbaren? 

Geronimo Zurita, de eerste der Arragonesche kronijk- 
schrijvers, bereikte het einde van die gebeurtenissen niet, 
en ook wanneer hij ze gezien had, zou hij ze niet be- 
oordeeld hebben met dezelfde onpartijdigheid als die der 
oudere geschiedenis, daar wij in dezelfde meergenoemde oor- 
konden ontwaren dat hij een vertrouweling van Filips II 
was , dat hij hem alles overbragt (30) wat in Saragossa ge- 
daan werd ter verdediging der regten, en zoo groot voor- 
stander van de inquisitie zich betoonde , dat hij er zich 
over beklaagde dat men in Kome niet wilde hooren hoe 
nuttig het was haar regtsgebied uit te breiden. Vreemd is 
het dan ook niet, dat zijne landgenooten , die zijne werken 
naar hunne regte waarde schatten , hem met diepen afkeer 
aanzagen, gelijk hij zelf erkent, terwijl hij onwaardiglijk 
den slechten naam die hij in Arragon had, aanwendde als 
een titel tot gunst bij het hof (31) (*). 

Lupercio Leonardo de Argensola, die de ijverige maar 
ongelukkige onderhandelaar was tusschen het hof en den 
Aragoneschen adel, werkte meer voor de zaak des Ko- 



(*) Hoe Zurita ook door hen, die werkelijk de echte geschiedenis van 
Spanje wenschten te leeren kennen, nog geprezen werd, blijkt o. a. nit 
het boven aangeh. geschrift: Noticia y plan ^ etc. p. 19—21. — Alonzo 
Santacruz uitte in het laatst der 16e eeuw het vermoeden, dat Zurita niet 
altijd ter goeder trouw zou zijn geweest; Juan Paez de Gastro en Ambr. 
Morales hebben hem tegen die beschuldiging verdedigd. (Zie L. Wachler. 
Geschichte der lustorischen Forschung u. Kunst. Göttingen 1812. I. p. 
286. Ook deze schrijver acht Zurita's eerlijkheid boven verdenking). — 

Vert. 



Digitized by VjOOQIC 



45 

nings dan voor de viijheid ziJDs vaderlands, en schoon hij 
later de reactie bejammerde, moest hij zijnen spijt onder- 
drukken om zijn wel geschreven berigt van die gebeurte- 
nissen overeen te brengen met de eischen van zijnen tijd; 
en nog werden er zoovele veranderingen in geëischt , dat 
het niet is uitgegeven tot op onze dagen. 

Een boek dat destijds Don Gonzalo de C^spedes y Me- 
neses in druk gaf, schoon hij, gelijk gezegd, de meest 
belangrijke documenten verminkte, en behendig zijne ge- 
hechtheid aan de verwonnen zaak verheelde, werd onmid- 
delijk verboden. 

Een ander werd geschreven en leed nog slechter lot, 
daar al wat er in gezegd werd over de bedoelde gebeurte- 
nissen, verboden werd v<S<5r dat het kon worden uitgege- 
ven. Algemeen wordt geloofd dat Luis de Cabrera zijne 
geschiedenis niet heeft voleind, daar hij ze afbreekt bij 
het jaar 1583, toen Filips II uit Portugal terugkeerde; 
en dit verzekert ook een beroemd en ijverig schrijver die 
in de laatste jaren eene geschiedenis van dien vorst heeft 
uitgegeven (32). Het staat niettemin vast, dat Cabrera 
zijn werk voortzette , en zelfs de jaarboeken der volgende 
regering aanving niet alleen, maar ze eerst vergevorderd 
liet liggen , en dat hij , daar de Koning niet meer leefde 
wiens regering hij beschreef, eenigzins zijnen trant veran- 
derde en meerdere gestrengheid betoonde in zijne oordeel- 
vellingen. Weifeling van hovelingen en ondeugden der 
vleijerij! Maar vermits hij met tamelijke vrijheid over de 
gebeurtenissen in Arragon sprak (33), werd al wat hij er 
over gezegd had weggeschrapt , in de plaats daarvan iets 
geheel anders en in geheel anderen geest geschreven, en 
hem bevolen dat hij op die wijze het werk zou uitgeven, 
Cabrera stierf kort daarna, en vond öf geen tijd om zijn 
boek te laten drukken, óf wilde de vernedering zich niet 
laten welgevallen tot welke hij veroordeeld werd. 

Nog schreef Bartolomé Leonardo de Argensola , als kro- 
nijkschrijver des Konings en van het rijk van Arragon de 
Alteraciones populares en Zaragoza el afjo 1591, doch deze 



Digitized by VjOOQIC 



46 

werden niet geheel uitgegeven , schoon dat werk , naar het 
eerste hoofdstuk te oordeelen , het hof met geene mogelijk- 
heid gunstiger kon zijn , en schoon volgens zijne opdragt 
zijn ontzag voor den Koning zoo groot was, dat hij mijne 
pin, zijnen wil en zijne handelingen aan de voeten legde van 
Zijne Majesteit , als zijn gehoorzame dienaar , opdat deze over 
alles mogt beschikken , gelijk hij wenschen mogt. (34)/* 

Andere geschriften aan te halen die een gelijk lot on- 
dervonden, en alle op te sommen die het licht zagen 
alleen omdat de ware toedragt der gebeurtenissen er in 
verminkt werd , waarvan de regering met de grootst mo- 
gelijke inspanning de kennis aan het nageslacht zocht te 
onthouden, ware eene te wijdloopige taak, en ter inlich- 
ting voor de Academie ten eenenmale overbodig. Het zij 
voldoende te zeggen dat do censuur, het regt van ver- 
bod en al de dwangmiddelen die de drukpers in Spanje 
aan banden legden , ongenoegzaam werden geacht wanneer 
het de zaken van Arragon gold , en dat den Raad van 
dat rijk bevolen werd (35) geen verlof te geven om iets 
te drukken wat 'slands geschiedenis betrof, noch iets over 
gebeurtenissen die toaardig mogten zijn door haar te worden 
vermeld, en eindelijk alle stukken en papieren te verzamelen, 
en in zekere bewaring te houden die eenig berigt die geschie^ 
denis rakende mogten behelzen. 

Tegenover zoodanig en zoo ongehoord een pogen om de 
geschiedenis van Arragon verborgen te houden behoort 
thans de openbaarmaking te staan van al de oorkonden 
uit welke ze moet worden geput. Moge Spanje, mogen 
de vreemde natiën spoedig de staatsgeschiedenis van een 
volk leeren kennen dat , gelijk geen ander , noch in vroegere 
noch in latere tijden , het gezag zijner Vorsten , de privi- 
legiën zijner Edelen en de regten zijner Burgers met el- 
kander in overeenstemming wist te brengen. Mogen zij 
zien, hoe onze vaderen bij het uitbreiden hunner verove- 
ringen op het schiereiland en verre buiten hunne grenzen, 
die hunner vrijheid hebben weten te bewaren gedurende vele 
eeuwen , en hoe zelfs in eenen tijd die voor de zaak der 



Digitized by VjOOQIC 



47 

volken hot noodlottigst was, geen kracht noch moed om 
ze te vernietigen bij den magtigsten vorst des tijds be- 
stond; mogen zij uit onze geschiedenis leeren en nimmer 
vergeten , dat het ook den meest vrijen volken van nut 
kan zijn te vernemen, door welke middelen en langs 
welke slinksche wegen het gelukt is een gebouw te on- 
dermijnen dat op andere wijze nimmer gesloopt had kunnen 
worden. En wanneer ter eere van Spanje en tot eigen 
roem eenig bevoorregt talent van die bouwstoffen zich zal 
hebben meester gemaakt, een talent dat weet door te drin- 
gen tot het hart der volken en de verschijnselen gade te 
slaan die in 't staatkundig leven de instellingen te weeg 
brengen wanneer zij in alle opzigten beantwoorden aan 
hare bedoelingen , aan den maatschappelijken toestand en 
aan de zeden en gewoonten der burgers , dan zullen wij 
welligt leeren begrijpen, hoe dat edele, dat waardige, tot 
spreekwoord geworden karakter van dit groote volk zich 
heeft kunnen vormen , en boven al hoe het zonder te bui- 
gen de harde hand van het despotisme heeft kunnen weer- 
staan , en die des tijds die alles verandert en vernielt. Het 
verloor zijne vrijheid door Filips II , en in de plaats van 
deze bleef een ijdel schaduwbeeld ; voor korten tijd als 
gemeenlijk volgde de dienst, na de vernietiging van het 
geloof; eene eeuw later verdwenen dienst en beeld onder 
eene nieuwe dijnastie, en tot de geheugenis zelve van de 
vrijheid van Arragon scheen verloren. Op eenmaal riep 
de onafhankelijkheid van Spanje de krachten zijner zonen 
te hulpe en toen zag men in die worsteling het volk her- 
rijzen der aloude hoofdstad, bezield van dien geest die 
alleen eigen is aan vrijheidlievende en moedige volken; en 
als had zij nogmaals haren Justicia aan het hoofd gehad 
en nimmer hare bewonderenswaardige staatsinrigting ver- 
loren, zag men die stad, de stad altijd der helden, zoo 
hoogen roem en zoo trotschen naam verwerven dat de ko- 
mende eeuwen haar zullen bewonderen en benijden. De da- 
den verkondigt de faam; de oorzaken verklare de historie. 
En het is niet alleen om het belang en om den roem 



Digitized by VjOOQIC 



48 

van dat aloude rijk te wenschen , dat zijne geschiedenis ge^ 
schreven worde gelijk ze tot dusver niet geschreven kon 
worden. Het is Spanje's belang, even als al wat dient om de 
nationale eenheid te bevorderen , dat het niet alleen in de 
stoffelijke en oogenblikkelijke belangen zijnen steun zoeke , 
maar ook en wel voornamelijk in de oude en roemryke overleve- 
ringen van het voorleden. Waarom is. in Spanje die van den 
oorsprong der Arragonesche monarchie den volke niet dier- 
baar, waarom blijven zij die in de geschiedenis weinig er- 
varen zijn, algemeen gelooven, tot hunne eigene schande 
en tot smaad der waarheid, dat alleen in Asturiê aan de 
magt der Arabieren weerstand werd geboden, en dat zij 
die bergstreken als de eenige bron der nationale herovering 
beschouwen moeten? Waarom moet onophoudelijk, tegen- 
over een boek dat de regering elk jaar uitgeeft, de Chrono- 
logie der Koningen van Spanje herdrukt worden, terwgl daarin 
steeds de Vorsten van Arragon worden weggelaten, en ter- 
zelfder tijd daarentegen die van Asturié, van Leon en 
Castiliê toen ze vereenigd waren, toen ze zich afscheidden 
en toen ze eindelijk voor goed weder bijeenkwamen, wor- 
den opgesomd? Die weglating, juist doordien ze klaar- 
blijkelijk onwillekeurig is, bewijst hoeverre men onder de 
onzen geweest is van dat gewigt en die rigting aan de hi- 
storische studiën te geven, die het welbegrepen belang 
onzer nationaliteit eischt. Tot dit grootsche en vaderlaud- 
lievende doel moeten aUe krachten zamenwerken; en of- 
schoon ik hier genoodzaakt was mij te bepalen tot het behan- 
delen van de provinciën van Arragon alleen, ik zou geen 
den minsten voorkeur aan deze boven de overige willen 
geven. Integendeel, ik geloof dat het oogenblik gekomen 
is waarop niet alleen al de provinciën, maar ook al de 
oude steden en gemeenten van het schiereiland de titels 
mogen vertoonen, die haar de plaats aanwijzen welke zij 
in de vaderlandsche geschiedenis hebben in nemen, en die 
ons het leven doen kennen harer burgers, en de groote 
daden en de hooge verdiensten harer meest roemruchtige 
zonen. Zoo snel verdwijnen ze uit de herinnering der 



Digitized by VjOOQIC 



49 

volken en zoozeer begint het bijzondere leven dat deze 
bezielde te verdooven, dat spoedig alle prikkel verloren 
zal gaan om den aiouden roem te herwinnen die hun 
toekomt. En bij de algemeene verandering die in de denk- 
beelden wordt opgemerkt, bij de onweerstaanbare neiging 
tot gelijkvormigheid welke in dezen tijd alle natiën open- 
baren, en welke de fabelachtige snelheid der middelen 
van gemeenschap, dre allerwege beginnen gevestigd te 
worden, tot heil der menschheid niet alleen als mogelijk, 
maar zelfs als nabij verkondigt, kunnen en moeten de uit- 
stekende mannen die hun vaderland liefhebben, het een 
gewigtige dienst bewijzen. Zorgen wij dat voor een oogen- 
bhk het gelaat worde omgewend, en dat wij, schoon al niet 
wetende werwaarts wij gaan, toch weten van waar wij 
komen, en met meerdere klaarheid dan tot heden zien 
welken weg wij hebben bewandeld. Het groote vraagstuk 
dat Spanje heeft op te lossen in deze eeuw, is, te zien 
hoe het deel kan nemen aan al de vorderingen der be- 
schaving, zonder een enkel van de bestanddeelen te ver- 
liezen die zijne aloude en krachtvolle maatschappijen zamen- 
stelden, en zonder dat dat edel, dat rondborstig en dat 
grootmoedig karakter verloren ga, dat ten allen tijde het 
onderscheidende kenmerk der Spanjaarden geweest is. 

Anderen , mijne heeren I mogen zich bezig houden de 
groote twistpunten toe te lichten tot welke dit vraag- 
stuk aanleiding geeft, en de snelste of de zekerste wegen 
op te zoeken die naar de toekomst leiden ; wij vergenoegen 
ons den Spaanschen volke al de bouwstoffen in handen 
te geven welke tot zijne geschiedenis noodig zijn. 

De gelegenheid kan niet gunstiger zijn. Reeds is in 
deze Academie een ontzaggelijke schat bijeengebragt van 
de kostbare oorkonden die de opgeheven monnikenorden 
ons hebben bewaard (*), en deze rijkdom die van dag tot 



(♦) In 1848 schreef Gachard: „Si les richesses littéraires que possédai- 
ent les abbayes et les couvents répandus sur la surface de la Péninsule, 
ensseiït été rassemblées arec soin, et placées dans des depots publics, lors 

4 



Digitized by VjOOQIC 



50 

dag vermeerdert door den ijver en door de werkzaamheid 
van hen die ik ter dezer plaatse niet kan noemen zonder 
hunne nederigheid te kwetsen, zal niet lang meer dra- 
len in omloop te worden gebragt. Dat edel voorbeeld 
volgende zullen de gemeenten, de verschillende ligchamen 
en ook de afstammelingen van die roemrijke en oude ge* 
slachten wier diensten zoo naauw zijn verbonden aan de 
geschiedenis van ons land, weldra het belangrijkste ons 
mededeelen of in het licht geven van de nog onbekende 
handschriften die zij bezitten. En vermits die welke altijd 
aan den staat hebben toebehoord en bewaard worden 
in zijne afgezonderde en tot dus ver weinig toegankeUjke 
archieven, geenerlei geheim meer bevatten waarvan de 
openbaring aan landgenooten en vreemden, thans als in 
andere tijden gevaarlijk kan worden geacht, is het te ho- 
pen dat zij zoo spoedig mogelijk en door de meest af- 
doende maatregelen zullen bekend worden gemaakt. 

Dan zal de ordelijke uitgave van al die historische ge- 
denkstukken, die tot dusver niet bekend konden zijii, ten 
einde kunnen worden gebragt, — en indien tot bevorde- 
ring van dien arbeid van eenige dienst mogten zijn de 
kennis van het gewigt daaraan verbonden, het verlangen 
om tot zoo nuttige onderneming mede te werken en de 
wensch om de welwillendheid te beantwoorden met welke 
de Academie mij heeft vereerd, dan beloof ik haar van 
dit oogenblik af aan, dat zij in mij eenen bestendigen 
en ijverigen medearbei4^; vinden zal, ofschoon ik, al ver- 



de la suppression do ces commüiia;at^9 , au<san pays ne compterait d'an&si 
nombreuses, d'aussi riches bibliothèques , que TEspagne. Malheureusement , 
il n'en a pas été ainsi .... — Depuis les derniers e'vènements politiqaes , 
ponrtant, des commissions önt été instituées par Ie ministre de rintétieur 
dans les ditferentes provinces, avec la mission de constatei* Tëtat des mo- 
numents historiques*' . . etc. . . „On.ne peut attendre que d*utilès résaltats 
de ces sages mesures.'* (Rapport a M, Ie ministre de Vintérieur, p. 7, — in 
de Corresp. de Phüippe II), Welke thans reeds die. uitkomsten zijn die hij 
met reden van de maatregelen der regering verwachtte, blgkt uit het hier 
als proeve ons medegedeelde. — Vert. 



Digitized by VjOOQIC 



51 

leidde mij mijne liefde tot de geschiedenis eenen terugblik 
te werpen op sommige der meest belangwekkende tijdper- 
ken in het leven van ons volk, echter vreeze, nimmer mij 
te zullen verstouten tot het schetsen van eenigdier grootsche 
tafereelen die zij ons aanbiedt^ terwijl ik in elk geval 
zeker ben dat ik nimmer zal kunnen zeggen: Anche io 
son pittore. 



i 



Digitized by VjOOQIC 



AANTEERENINGEIV 

EN 

BEWIJSSTUKKEN. (*) 



(1) Decreet der Cortes van 14 April 1822. 

(2) Antonio Perez et Philippe II, par Mr. Mignet: 2me édition revue 
et augmentée. Paris 1846. pag. 322. 

(3) Zeer merkwaardig is de overeenkomst van de manifestadon 
der Arragonezen met het Haheas Corpus der Engelschen. Een en ander 
middel hebben tot éénig oogmerk de burgerlijke vrijheid te verzeke- 
ren, die in beider Constitutiën als de grondslag der staatkundige vrij- 
heid wordt beschouwd, een en ander geven, in plaats van verklaringen 
van afgetrokken beginselen , toepasselijke en zekere middelen aan de hand , 
om te beletten dat de Koninklijke magt of een harer handlangers de wil- 
lekeurige gevangenschap van eenig burger verlange ; achten willekeurig 
elke die niet geschiedt door bevoegde regters; bedreigen hen die zich ver- 
zetten tegen die geregte middelen, of er de uitoefening van belemmeren 
met gestrenge straffen, en stellen de formulieren en zelfs de woorden 
vast met welke die uitoefening moet worden erkend; terwijl ook in die 
woorden zoo groote overeenkomst bestaat, dat in Engeland de regter, die 
de vrijheid van een gevangen burger beschermt , beveelt , dat zijn ligchaam 
worde voorgebragt, en in Arragon dat zijn persoon worde vertoond (§). 
Maar in Engeland was en is de bescherming der burgerlijke vrijheid aan 



(*) De stgl der onde BtaatBStukken die hier alf bewijzen worden aangehaald, is dikwyls 
eenigzins daister, en gemeenlijk zeer wijdloopig en gerekt. Door omschrijTing en eene 
zoogenaamd vrije yertaling alleen, kon bi} de OTerzetting dit gebrek worden Terholpen. 
Evenmin echter alf de Tertaling van den tekit der redevoering (die overal met weinige 
uitzonderingen, byna vooordelük is) mogt die der aanteekeningen eene willekeurige zyn. 
Alleen dan ware deze , bepaaldelgk ten opzigte van de bewijsstukken , geoorloofd geweest , 
wanneer het oorspronkelijke daarnevens had gevoegd kunnen worden. Enkele omzeilingen 
intusschen waren hier en daar volstrekt onvermgdelijk. Vzar. 

{%) >To prodwe in conrt the body of the prisoner'*. — en : tque Ie manifietten gu per- 
tona.** Vut. 



Digitized by VjOOQIC 



53 

dezel£dQn toeveitrouwd wien de regtsspïaftk is opgedragen , en schoon heden 
ten dage de onafhankelijkheid en de waardigheid dier regters -volkomen 
verzekerd zijn, er zijn tijden geweest in welke zij blindelings de inbla- 
zingen Tan het hoog gezag gehoor gaven, en openlijk het regtsmiddel 
van het ffabeas Corpus aan diegenen weigerden, die gevangen genomen 
waren door den Koning zelven of op z\}n uitdrukkelijk bevel ; of ook door 
uitstel ter kwader trouw de vervulling hunner pligten vertraagden. In 
Arragon daarentegen, zoo er al eenig. misbruik kon zijn ingeslopen, zou 
het te wijten zijn geweest aan de buitengewone liefde der burgers tot de 
vrijheid, daar de verdediger van deze, en hij die beval hunne personen 
te vertoonen (mamfestar) , de Justicia Major was, de hoogste Magistraat, 
wiens gezag strekte om alle overschrijding van regtsmagt en alle kneve- 
larijen der regters en der Oficiales Keales tegen te gaan, en die, ter zelf- 
der tijd Regter zijnde tusschen Koning en Volk , noodwendig overhelde tot 
de partij, der verdrukten. 

(4) Begistros del Beino de Aragon. Vol. 47. senal.. c. 1. letra K. 

(5) Libreria de Salazar. Besumen de los Begistros del Beino j de Za- 
ragoza hasta 1558. Vol. E. 47. — Brief aan den Koning waarin de Di- 
putados zeggen, dat, schoon hun bij letteren van Zijne Geheiligde Majes- 
teit gelast was, zich niet meer te moeijen hem iemand te zenden om hem 
bekend te maken wat er voorviel, hun echter goed heeft geschenen Juan 
Gonzalez te zenden. Onder de instructiën welke zij dezen geven, zeggen 
zij o. a. het volgende : 

„Voor 't overige dat hy Zijne Geheiligde Majesteit bekend make, hoe 
volgens de regten^ verordeningen en staatsbesluiten van gezegd haar rijk, 
de Afgevaardigden zijn en vertegenwoordigen het geheele Bijk, ter verde- 
diging van de vrijheden en privilegiën van dien , uitmakende gestelde partij 
om aan te klagen diegenen > die tegen de gezegde vrijheden en privilegiën 
mogten handelen, en ze eerstelijk voor summier onderzoek wegens de 
schending van deze betrekkende voor den Justicia van Arragon. 

„Alsmede, voor zooverre in gezegd het Rijk van Arragon Z. M. den 
veldheer en de veldheeren kan benoemen in tijde van oorlog, dewelke veld- 
heer en veldheeren alleen in zaken van oorlog hun ambt kunnen uitoefe- 
nen en niet in andere onmiddelijk noch middelijk, dat hij. Z. M. verzoeke 
dat zij voorzie en bevelc dat geen veldheer door Z. M. of eenig ander 
benoemd, zich kunne mengen binnen gezegd het Bijk van Arragon in 
andere zaken , die duidelijk blijken niet tot den oorlog te behooren, want dit 
doende zou hij buiten zijn regt gaan. 

„ Dat hij (de gezant) alsmede hem herinnere dat de Afgevaardigden gee- 
nerlei beschikking hebben over de algemeene inkomsten des Bijks , behalve 
in zekere en zeer geringe hoeveelheid, te weten tot de som van twee dui- 
zend livres en niet meer, en dit alleen voor de zaken die ten voordeelt 
van het gezegde Bijk geacht kunnen worden te strekken, en dat zij nog 
veel minder bevoegdheid bezitten de inkomsten te belasten of te bezwaren , 
zoodat zij geen middel weten om Z. M. te dienen, noch het bevel te ge- 



Digitized by VjOOQIC 



54 

hoorzamen han gegeyen in den brief van Z. M., door Mossen Joan Gon- 
zalez zijnen gezant overgebragt, als bij de boodschscp door hem verklaard.** 
(6) I#ibreria de Salazar. — Cortes de Arragon. — Cortes de Monzon de 
1542. — Keizer Kar el V opende ze met alle plegtigbdd den 23sten Junij, 
met eene nitgebreide en zeer belangrijke rede, in welke hij rekenschap 
geeft van al wat er was yoorgevallen in den tnssehentijd van de zittingen 
der Cortes , met buitengewone wijdloopigheid al de meest belangrijke pun- 
ten der buitenlandsche staatkunde behandelt , én aldus besluit : — En ver-* 
mits hij vernam dat de Turken steeds magtiger werden ter zee en te land, 
en zijne overige vijanden alle maataregelen en middelen aanwendden die hun 
ten dienste stonden, om den oorlog te voeren, en deze reeds van vele zij- 
den dreigde, nadat ook door hem (Z. M.) de maatregelen waren genomen 
waarvan hij zoodra hij kon verslag had gedaan , had hij , terwijl dat alles 
plaats vond, deze Rijken, gelijk hij altijd gewenscht had, willen komen 
bezoeken en de Cortes houden en bijwonen, om haar rekenschap te geven 
van al wat er gebeurd was .... als ook opdat rekenschap mogt worden 
gehouden van de vroegere behoeften, die ten opzigte van het welzijn en 
van het voordeel van deze en van de overige rijken, zonder nog voldaan 
te kunnen worden, zich hadden opgedaan en van die welke zich zouden 
opdoen wegens de oorzaken en zaken waarvan hij verslag had gegeven, en 
welke niet ontweken konden worden; dat het alzoo noodig was met den 
grootst mogelijken spoed ze te gemoet te komen derwijze, dat met de hulp 
die hij van deze rijken hoopte en die de anderen hem gaven , voorzien kon 
worden in het noodige tot behoud , veiligheid en eer van allen ; dat hij groot 
vertrouwen stelde in de rijken, dat ze hem zoo spoedige en afdoende hulp 
zouden geven als behoorde, en gelijk zij en hunne voorgangers altijd gewoon 
waren geweest spoedig en krachtig te hulp te komen aan de behoeften 
hunner Koningen en Heeren, en gelijk hij het gezien had in de zijne. En 
gelijk toen de behoefte grooter was, hoopte en geloofde hij dat ook de bij- 
stand en de hulp grooter en beter zouden zijn die hem van die Rijken ge- 
worden zouden , en dat zij zouden in aanmerking nemen dat de omstan- 
digheden zoodanig waren , dat zij hem niet veroorloofden zich lang op te 
houden in die Cortes daar het noodig was dat hij spoedig uit die moeilijkheid 
gered werd en vrij om zich naar die gedeelten zijner Rijken te begeven, 
waar zijne tegenwoordigheid noodiger was , en dat hij hen derhalve zoo 
dringend mogelijk spoed en snelle beslissing smeekte en gelastte.** 

Antwoord van de Corte. — „ De Corte General hier verecnigd kust Uwe 
Keizerlijke Majesteit de voeten, voor de genade welke zij haar bewijst 
van zich wel te willen bezig houden met de Regering tot het welzijn van 
het Ryk, (en verklaart) dat zij het voorstel gehoord hebbende, daarover 
zullen beraadslagen en beslissen en van harte^ hopen dat deze beslissing 
Van dien aard zal zijn, dat zij ten dienste van Z. M. en tot heil van al 
hare onderdanen strekken moge.*' 

Daarop den 20sten JuliJ in de Sacristie van Monzon zijnde, beval Z.M. 
dat twee van eiken Stand van de Afgevaar<6gden zouden komen waar 



Digitized by VjOOQIC 



55 

Z. M. was, en zeide hun mondeling: ,,Dat het noodig was en dat hij 
alzoo hen yerzocht en gelastte met den meest mogelijken spoed te hooren » 
wat in eenen brief hun zou worden voorgelezen . om hun te yerzekeren 
dat de noodzakelijkheid zeer groot was en spoedige hulp vereischte ; dat 
de Hertog van Segorbia D, Fernando de Arragon komen zou om uft 
synen naam met eiken Stand te spreken, en dat de Protonotario hnn 
den brief zou voorlezen." 

De Bisschop van ^nescay die een der benoemden was in naam van de 
Standen, antwoordde: „Dat z^ zouden zien wat Z. M. hun gelastte in 
dien brief en dat zy met groeten spoed daarover zouden verstaan.'* 

Daarop, vermits het reeds laat was, begaven de genoemden zich naar 
de Standen, en ?• M. keerde terug naar het paleis. 

De Hertog van Segorbia en de Protonotario gingen van Stand tot 
Stand, gene aanpryzende, en deze lezende den brief in welken gezegd 
werd: „Dat zij wel wisten dat er reeds vele dagen verloopen waren sinds 
Z. M. bevolen had die Cortes bijeen te roepen en zijn voorstel gedaan 
had, en voortdurend hare beslissing en haar besluit had afgewacht om 
daarna te vryer te kunnen beraden over *t gene zich voor zou doen ... en 
dat Z. M. altijd spoedige en. goede beslissing gehoopt had. £n vermits Z. M. 
van alle zijden berigten had ingewonnen die de groote en gewigtige oorlogs- 
toebereidselen bevestigden welke tegen de grenzen dier Bij ken werden 
gemaakt, het noodig was dat die beslissing met groeten spoed genomen 
werd. En vermits naar die berigten het zou kunnen zijn dat het noodig 
werd dat hy spoedig vertrok, en hij alzoo niet langer zich aldaar zou 
kunnen ophouden, verzocht en gelastte hij hen zeer dringend dat zij zoo 
dra mogelijk en zonder verder uitstel noch dralen mogten verkiezen over 
het besluit omtrent de diensten (subsidiën) te verstaan . . . Dit volbragt zou 
hij daar al den tijd blijven vertoeven dien hij beschikbaar had om over de 
zaken te beraden die zouden voorkomen , fsn over de noodige en geschikte 
maatregelen, gelijk Zijne Koninkiyke waardigheid en de liefde die hij hun 
toedroeg dat van hem eischten." 

Antwoord. — „De Standen antwoordden daarop dat zy met allen spoed 
zouden beraden over hetgeen Z. M. in dien brief hun gelaste.'* 

Daarop begaf zich de Protonotario den 27sten Augustus op last van 
Z. M. naar de Standen, en las hun een brief voor in welken gezegd 
werd: „Dat zij reeds vernomen hadden welk tgdsverloop de Cortes waren 
bezig geweest en welken tijd zij hadden verbruikt zonder een besluit 
te hebben imllen nemen, het geen erger was dan wat eenige der Cortes ge- 
vraagd hadden den eersten dag dat zij vereenigd waren geweest, en dat 
zij geen acht sloegen op hetgeen de Koning van Frankrijk en zijne aan- 
hangers inmiddels gedaan hadden; en, meenende dat zy doen zouden 
wat hunne voorgangers in dergelijke omstandigheden gedaan hadden, had 
Z. M. gewacht tot op dit oogenblik, dat het laatste zou zijn; dat vermits 
reeds Perpignan belegerd werd en hulp vroeg, en de omliggende plaatsen 
bestookt werden, Z. M. genoodzaakt was zich derwaarts te begeven en 



Digitized by VjOOQIC 



5G 

^^ne berden uit te yaardigen , om de krachten en de magt van de vyanden 
te weerstaan en ze terug te dringen uit zijne rijken , en yermits dit spoedige 
hulp Yereischte, en het niet gedaan kon worden , noch daarin voorzien 
zonder groote kosten , het noodig was dat z^ een besluit namen orer 
*t geen hij hun gevraagd had. ... dat b\j de algemeene vertoogen 
(memoriales) door de Cortes ingeleverd reeds beantwoord had met toe te 
staan was zonder benadeeling des regts kon toegestaan worden ; dat , vermits 
de zaken van den oorlog geen vooruit bepaalden tijd afwachten en in één, 
oogenblik een slecht einde plegen te nemen , hij hen ten zeerste drong dat 
zij niet mogten vergeten wat zij aan hunne eer verschuldigd waren , in 
aanmerking nemende wat hij reeds geleden had door zoo vele dagen {maan' 
den had hij kunnen zeggen) zieh daar op te houden. ... en zoo zij nog 
langer uitstelden hem toe te staan wat hij vroeg, zou hy voor zeker hou- 
den dat men hem niet wilde te hulp komen , en zou hij genoodzaakt zijn 
van houding te veranderen en datgene te doen wat de pligt eens goeden 
Konings vereischte." 

Antwoord. — „Deze brief gelezen z^nde antwoordden de Cortes monde- 
ling dat zij het hadden verstaan en zorgen zouden te doen wat Z. M. 
hun gelastte met den spoed dien de ty'd eifichte.^* 

Laatste plegtige zitting der Cortes (celebracion del S(^o). 

Eindelijk ; Vrijdag den 6den October legde de Prins den eed af , ver- 
klaarde zich bereid de Cortes voort te zetten en werd de dienst (Servicio) 
toegestaan. 

(7) Cortes van Monzon in het jaar 1547. — In naam Earel V werden 
ze geopend door Prins Filips, naar voorbedd zijns vaders, met eene 
zeer uitvoerige rede over de buitenlandsche staatkunde. De Standen in- 
tusBchen eischten volgens hunne oude gewoonte, dat vooraf over de me- 
moriales mogt beslist worden alvorens over de toestemming van de dienst 
werd gehandeld. Maar de Prins , zonder hun tijd of uitstel te laten , 
zond hun onmiddelijk met den Protonotario eenen brief waarin gezegd 
werd : — „ Dat de Standen Z. H. bijzonder verpligt zouden hebben in- 
dien zij in de zitting der Cortes , met terzijdesteiling van bijzondere ge- 
voelens , gelet hadden op het algemeene welzijn, vermits zij wisten dat het 
hoofddoel Zijner Hoogheid was , zich te bemoeijen voor het welzijn en 
voor de goede regering van den staat , dat hij met dat doel voor oogen 
zich niet had laten weerhouden door zijne ongesteldheid, voor welke de 
ligging dier plaats hoogst nadeelig was , noch ook door zijne te kort 
komiug jegens het Bijk van Castilië waar zijne tegenwoordigheid bij de 
afwezigheid Zijner Majesteit zeer noodig was .... dat , vermits de tijd 
geen gelegenbeid liet tot meer , Z. H. had besloten hun te zeggen wat 
er te doen was van hunne zijde , en ze thans wenschte te bewegen 
met den meesten spoed te verstaan over hetgeen hun gevraagd was ten 
dienste van Z. Majesteit. . . . Mitsdien dat zij tegen den volgenden Dings- 
dag zonder verandering (de gewone en buitengewone dienst) mogten 
goed keuren , daar beide door Z. M. aangenomen zijnde het niet goed 



Digitized by VjOOQIC 



57 

scheen ze te yeranderen en het zekere te laten varen voor het onzekere $ 
en zoo ze de memoriales wenschten in te leveren die ze geschreven had- 
den • mogt het geschieden met den vereischten spoed ; en dan zon Z. H. 
al datgene toestaan wat zonder nadeel der regtvaardigheid kon en moest 
worden toegestaan > maar dit ctües niet geschiedende zou Z* H. verstaan 
dat zij hem niet verkozen te dienen, en zou hij genoodzaakt zijn van handel-» 
wijze en houding te veranderen en ie doen wat voor de goede regering der 
Rijken nuttig was; waartoe Z. H. wenschte dat de Standen van hunnen 
kant behulpzaam waren » geiyk z\} daartoe waren verpligt.** 

Antwoord. — Daarop antwoordden de Standen by brief aan Z. H in 
de Sacristie voorgelezen: 99 Dat de tratadores {*) dieZ. H. had aangewezen 
voor die Cortes hadden overgebragt en de Protonotario aan de Standen 
van Arragon had voorgelezen eene schriftuur uit naam van Z. U« die allen 
van het rijk in zoo groote vreeze en ontsteltenis had gebragt dat hun 
geen moed was overgebleven om over eenige zaak te onderhandelen, 
maar alleen om zich te bedroeven , dat hun ongeluk en noodlot zoodanig 
geweest waren dat zij by hunnen Vorst en natuuriyken heer zoo groote 
ontevredenheid hadden opgemerkt en zoo groot ongenoegen dat hy noodig 
gedacht had hen met zoo scherpe vermaningen te regt te zetten, tot 
welke zy , in aanmerking nemende de zachtmoedigheid en natuuriyke 
welwillendheid van Z. H. , grond hadden te gelooven dat hy gedrongen 
was geweest met veel oorzaak en reden. En vermits die oorzaak niet 
gelegen was noch gelegen kon zyn in eenige daad of handeling welke 
door die der Corte was verrigt , maar voortgesproten uit slechte berigten 
die aan Z. H. gegeven zouden zyn over zoo getrouwe en zoo zeer aan de 
dienst Zyner Hoogheid gehechte lieden, en daar zy wenschten hem te 
houden in dat rijk en zyne tegenwoordigheid te biyven genieten tot hun- 
nen troost , vermits zy zoo goed de zynen waren als die van Castilië , en 
eindeiyk gelet op zyne ontevredenheid over zyn oponthoud onder hen ter- 
wyi hy er slechts weinige dagen was , hielden zy het voor het grootste 
ongeluk en ongenade dat hun de deur gesloten werd om te spreken over 
het herstel des regts , terwyi er zaken waren die het zoozeer vereischten 
en van welke de ontlasting van het Eoninkiyk geweten Zyner Majesteit en 
zyner Hoogheid afhing , en dat hy binnen zoo beperkten tyd hen dwong 
de memoriales in te leveren over zoo belangryke zaken en in welke het 
welzyn des Byks gelegen was; terwijl zy eindeiyk het zeggen dat Z. H. 
van regeringswyze veranderen zou als tegen personen die hem niet wilden 
dienen , derwyze gevoelden dat zy buiten zich zelven waren en geen 
kracht gevoelden om over eenige zaak op geschikte wyze te verstaan.'* 
Zy die dit antwoord opstelden en overbragten worden niet genoemd, even- 
min wordt gezegd wat Z. H. antwoordde. Wat alleen uit het Register 
biykt, is, dat Vrydag den 9den December de laatste en plegtige zitting 



(*) Een der tratadore$ vru S. Francisco de Borja, Hertog van Gandia. Zie P. Nirem- 
bergen. Leren. I. , c. 34. p. 54. 



Digitized by VjOOQIC 



58 

der Cortes werd gehouden (se celebrd el sölio) en dat de gewone en de 
baitengewone diensten werden toegestaan. 

(8) Cortes de 1558. — In deze is het eerste wat er gedaan wordt, 
het toestemmen van het voorstel, en in eene taal zeer verschillende van 
die welke de vroegere gebezigd hadden , daar na een zeer vleijend ver- 
toog , aldus besloten wordt : — „ Eindelyk , gezien en gehoord zoo groote 
en zoo gewigtige zaken die na de laatste in deze stad door U. H. ge- 
hondene Cortes zijn gebeurd , dat het bijkans onmogelijk zou zijn en van 
te groote wijdloopigheid en nimmer te eindigen ze te willen opsommen en 
verklaren , daar zij eer wonderen schijnen dan menschelijke daden en groote 
verbazing wekken > daar in zoo weinige jaren geen Vorst zoovele en zob 
moeilijke zaken heeft kunnen ten einde brengen, ofschoon hij ook nieer- 
dere jaren bereikt had; — dat het naauwlijks kan worden begrepen van 
waar 8oo groote somme gelds heeft kunnen verkregen worden , maar dat 
het niettemin vaststaat dat de behoefte van Z. M. grooter is dan men zou 
kunnen denken ; en dat hetgeen dit Rijk het diepst gevoelt is, dat het niet 
zoo groote krachten bezit om met haar alleen Z. M. te dienen, ten einde 
de vroegere buitengewone kosten goed te maken, als ook om in staat te 
wwden gesteld de nadeelen te voorkomen die uit het niet voorzien in 
al wat noodig is zouden kunnen ontstaan.'* 

Cortes de 1564, evenzeer in Monzon gehouden. -^ I>e vier Standen ge- 
ven den Koning niet eens gelegenheid den servicio twee malen aan te vra- 
gen, en stellen dien hooger dan ooit, terwijl zij zeggen: „ . . . . en vol- 
doende aan hunnen wensch als allergetrouwste vasallen Zijner Majesteit, 
en zich baj verend om meer te doen dan ten ópzigte van andere Konin- 
gen in dit Rijk gewoonte is- geweest , daar Z. M. verdient 'dat dit Rijk 
uitblinke door hem groote diensten toe te staan, wegens de bijzondere ge- 
nadebcwijzeh die zij van Zijne koninklijke hand ontvangen hebben en nog 
hopen te ontvangen, zoo is het uit deze oorzaken en gronden, dat de 
Corte general en de vier Standen... ten dienste van Z. M. aanbieden 
twee honderd en vijftig duizend libras jaquesas.'* 

(9) Resumen de los registros del Reino y de Zaragoza basta 1558. — 
24 Julij 1548. — De Onderkoning, Graaf de Morata had Martin deCampo 
Darabe als veldoverste (capitan de guerra) gevangen genomen. Deze maakte 
gebruik van de manifestacion , en toen de Onderkoning hem niet wilde 
loslaten, ging de Justicia van Arragon met ^ijne lugartenientes naar de 
gevangenis, brak de deuren open en bevrijdde hem. 

Alvorens dit besluit te nemen hadden de Diputados aan den Prins over 
de zaak geschreven, en deze had- hun betuigd dat het nimmer zijn wil 
was geweest en ook nu niet was, dat de regten zouden ophouden ge- 
handhaafd te worden, en dat hij op nieuw zou bevelen dat de Justicia met 
al den eerbied behandeld zou worden die aan zijn ambt verschuldigd was , 
waarop de Diputados in eenen anderen brief antwoordden, dat het zeer 
regtvaardig zou zijn dat zijne dienaren (oficiales) en ministers denzelfden 
eerbied hadden en geen gelegenheid gaven tot nieuwigheden in de gemeenten. 



Digitized by VjOOQIC 



59 

Z(j beklagen zich dat men wist wat tegen hen de Vereeniging der adro^ 
katèn, die zij genomen hadden , géschreven had, en zeggen dat zy het ge-* 
daan hadden omdat het alzoo gewoon was in gewigtige zaken; dat zij het 
Toor *t oYerige konden yerontschuldigen nadat „het Tonnis m h^ hof 
Tan den Justicia gegeven was , daar zij niet hadden te beredeneren of het 
regt was of niet ;" en besluiten met te zeggen dat dit Rijk steeds verblijft 
bij al de gevoelens, welke zijne getrowokeid het inboezemt. „En alzoo sme- 
ken wij dat Uwe Hoogheid doe bevelen aan den Lngarteniente-geueral , dat 
hij in al wat tot de bevoegdheid eir de ambtsuitoefening van den Justicia 
van Arragon en zijne plaatsvervangers behoort geen verhindering brenge, 
maar dat z\) goed moeten behandeld worden, met het ontzag dat hunne 
betrekkingen en ambten toekomt, en dat er geen gelegenheid worde gege* 
ven tot nieuwigheden, omdat deze gewoon zijn onder de gemeenten moéüijk' 
heden te veroorzaken, waarmede Z, M. en Z7. H, ni^ gediend zouden zijn.^' 

(10) In den Begistro de la ciudad de Zaragoza, Vrydag 5 April 1555, 
leest men het volgende : 

Miser Jaime Agustin CastlUo, Jurado 1®. verklaarde: „dat zij wel wisten 
hoe de Onderkoning in de stad Zuera zekereb Juan Iribame, smid, had 
doen gevangen nemen, met de bewering dat hij paarden naar J*rankrijk 
voerde, en vermits de gezegde Lugarteniente^eneral , schoon hij veldheer 
(capitan de guerra) wxu , zoo beperkte regtsmagt bezit, dat hij, zoo niet in 
tijde van oorlog en in zaken van oorlog en ten opzigte van personen van oor^ 
log {krijgslieden) in *t geheel geene regtsmagt bezit, is dit den Onderkoning 
te kennen gegeven door eene firma (zegel) en heeft hfj gebruik gemaakt 
van de manifestacion.'* — Daarop volgt onmiddelijk het verhaal van den aan^ 
slag: — „De wacht der vergueros de la Corte del Justicia, die hem nacht en 
dag in de gevangenis bewaakten , werd in den nacht van den 3den op den 4dett 
na middernacht opgeheven door den Onderkoning ,' verzeld van eenen alguacil , 
genaamd Alejos Moya en verscheidene andere gewapenden , waarop de gezegde 
alguacil aan de poort klopte en beval dat men had te openen voor de dienareii 
des Konings ; en gevraagd door den cipier wat hy wilde , zeide hy dat hy een 
gevangene bragt , hetgeen eene list was om de poorten te doen openen ; en 
deze geopend zynde kwam de Onderkoning binnen en maakte 2ich meester 
van de sleutels ; de cipier verzette zich zooveel hy kon, maar zy stopten hem 
den mond, en de Onderkoning beval dat men zou beginnen met hem te 
wurgen, en de cel opensluitende waar de gezegde gevangene en manifest 
tado Juan de Iribame was, die te slapen lag, sleepten ze hem naar buiten 
zonder hem tyd te laten zich te kleeden of zelfs van schoeisel zich te voor- 
zien , en zeiden hem dat hy zou biechten , daar hy sterven moest , tot welk 
einde de Onderkoning een geesteiyke van zyn huis had mede genomen, 
benevens eenen man die tot beul moest dienen , met een fluweelen opper- 
kleed en een masker, opdat niemand hem herkennen mogt, schoon het 
voor zeker mag gehouden worden dat het een ry knecht was van zyn huis ; 
en zeide de gevangene dat hy weigerde te biechten, daar hy zoo plotse- 
ling sterven moest zonder dat zyne zaak onderzocht en beslist was, en 



Digitized by VjOOQIC 



eo 

dat men hem gewdd aandeed en onregt ; en zoo bleven zij^ zegt men, tot 
omstreeks drie nre in den morgen , terwijl de gezegde gevangene steeds bleef 
weigeren te biechten; en eindelijk beval de gezegde Onderkoning, als 
Capitan de gaerra, hem te wurgen, en toen hingen zij hem en maakten 
hem af^ en gelijk gezien is en openlijk bekend, wierpen zij hem op de 
straat tegenover de poort der gevangenis, dood en geworgd, waarover de 
stad zeer ontroerd en verontwaardigd is wegens het geweld, dat gepleegd 
is door zoo openl\jk de twee voornaamste regten en vrijheden te schenden 
die deze stad en het rijk bezitten, welke zijn d'^Jirma en ^'^momifestadon,*^ 

Bij vervolge leest men nog: 

„En besloot Kapittel en Baad alles in dezen te doen wat noodig zon 
schijnen. Het proces werd begonnen tegen den Onderkoning." 

(11) Woensdag den 12den (April) 1555, leest men in den Begistro: 
Eodem die is vonnis uitgesproken door het hof van den Justicia van Ar- 

ragon in het regtsgeding tegen den alguacil en andere medepligtigen , die 
den Onderkoning geholpen hadden eenen manifestado te wurgen, ter in- 
stantie van den Procureur des rijks, en werden zij veroordeeld ter dood. 
De stukken van het proces berusten ten kantore van Pedro Sanchez del 
Castellar, notaris. 

(12) Den 12den Julij 1589, schreef de Koning uit het Escuriaal aan 
den Justicia, dat hij twee gevangen manifestados zou uitleveren, een van 
welke Marton was, en verwees ten opzigte van de redenen die hij daar- 
voor had, naar de verklaring welke uit zijnen naam de Gouverneur Don 
Juan Qurrea geven zou. Moeilijk had de Koning kunnen weten of die 
ophelderingen al dan niet eenigen indruk op den Justicia gemaakt hadden , 
toen hij drie dagen later (15 Julij 1589) hem eenen anderen brief zond^ 
waarin hij geen bemiddelaars noch onderhandelaars meer zoekt, noch ook 
hem tracht te overtuigen , maar waarin hij hem gelast en beveelt met 
allen spoed de gevangenen aan de Veinte over te leveren. Hg verklaart 
voor zich zelven dat hij hierin regt handelt, en besluit met deze bedrei- 
ging: „U waarschuwende dat ik over het tegendeel zeer te onvrede zou 
zijn, en niet wil dat het geschiede." 

In gansch andere taal schryft hy aan den Lugarteniente van den Justi- 
cia, Don Martin Bautista de Lanuza, dien hij tot z^jne oogmerken zocht 
over te halen, en dien in waarheid de Markies de Almenara omkocht of 
althans verleidde : „ Ik hoop (schrijft hij hem) dat vermits gij in alle zaken 
die door uwe handen gaan zorg draagt te handelen gelijk het beste is, 
gy thans in deze nog grootere zult aanwenden, daar het eene zaak is die 
mij zoozeer ter harte] gaat (como de cosa en que yo tengo tan puestos hs 
ojos), £n wanneer gij in overeenstemming handelt met hetgeen hier gezegd 
wordt, kunt gij stellig yerzekerd zijn, niet alleen dat u geen nadeel zal 
geschieden door eenige moeilijkheid die zy u zouden willen aandoen , maar 
ook dat ik goede gedachtenis zal houden van elke die gij zoudt mogen 
lijden ten myne dienste en tot heil des regts meer in *t b\j zonder j en ter 
gelegener tijd zullen de Markies de Almenara en de Gouverneur u dit alles 



Digitized by VjOOQIC 



61 

nftder yerklaren. Zoodat ik n yerwijze naar hetgeen zij n zeggen zollen.** 
(13) Libreria de Salazar. Vol K. 41. Consnltas del Consejo de Aragon 
y Decrctos del Rey don Felipe II. 

Onder deze Consultas is er eene waarin de Raad zegt zich reeds te 
hébben bezig gebonden met het gebruik dat de Hertog de Villahermosa 
maakt van zijne magt als heer; „maar vermits het redmiddel zoo bezwaar- 
lijk is, heeft men geen besluit genomen tot dat ter gelegenheid dat Z, 3f. 
het ona beveelt weer aangevangen is er met ernst over te handelen. De 
Raad meende eerst dat het goed zon zijn hem onder eenig voorwendsel 
nit het Graafschap van Ribagorza of naar Valencia door het Hertogdom van 
Villahermosa te doen roepen en hem dan gevangen te nemen; maar, 
vreezende dat dit tot niets dienen zon dan tot waarschuwing dat hij op 
zijne hoede mogt zijn , en zich zoo honden dat wanneer wij zouden 
willen, wij hem niet in handen zonden kunnen krijgen, noch hem gevan- 
gen nemen, hetgeen het beste is, en waarop voornamelijk het oog is te 
houden; en ziende dat er geen middel is om bij wege van regten ons van 
tlien mim meester te maken, hebben wij begrepen dat het beste middel 
om den Hertog te straffen zou z^n, hem te vatten en hem daar gevangen 
te honden waar hem zijne slimheid en zijne uitvlugten niet baten kunnen; 
en om dit te doen zal het noodig zijn eenen persoon van vertrouwen en 
van moed te zoeken die het ten uitvoer brenge en hem naar Castilie of 
Navarra of Valencia of waar het gemakkelijkst zijn zal, overvoere, en 
daar- de Hertog niets kwaads vermoedt en eiken dag in eene koets zonder 
geleide van Saragossa naar Pedrola rijdt en van Pedrola naar een lusthuis 
Bonavia geheeten, zon het kunnen zQn dat dit niet moeilijk was, en dat 
het zoo kon gedaan worden dat wanneer men *t vernam zij hem reeds in ver- 
zekerde bewaring zouden hebben; en van allen die zich hebben opgedaan 
is degene die ons het geschikste sch\jnt , Luis Caportella Veguer, die op 
dit oogenblik te Lerida is, en welke een man is van moed en vijand des 
ffertogs, en groote kennis heeft van het land en van het volk van dit 
Rrjk.*^ De Raad stelt voor dat men hem late komen, dat de wijze van 
uitvoering met hem beraamd en het noodige geld hem gegeven worde, en 
voegt er bij: „dat er in het Rijk eenige beweging over ontstaan zoude is 
niet te vreezen, daar de Hertog zoo gehaat is dat bij de tijding z^ner 
gevangenneming er niemand zal zijn die den mond durft opendoen , te meer 
daar men niet met zekerheid weet, dat die gevangenneming van U. M, of 
hare Ministers is uitgegaan, en ook wanneer niet verhinderd kon worden 
dat men het vermoedde , dit op zich zelf genoeg zou zijn om de gemoederen 
van sommigen tot bedaren te brengen die in de zaken van U. M. stouter en 
heviger zijn dan redelijk is/* 

Zoo diep had die Raad zich verlaagd die zich de Heilige en Hooge noemde, 
die ingesteld was tot handhaving en zich beschouwde als bewaker van de 
regten der Arragonezen en als bemiddelende magt tusschen dezen en den 
Monarch. De Koning zelf, wiens haat tegen den Hertog zij hadden willen 
voldoen, vreesde dat zij verder waren gegaan dan behoorde en beval hun 



Digitized by VjOOQIC 



62 

onder anderen in een breedroerig decreet aan den voet der Consnlta, dat 
zij zien zouden of die gevangenneming te rijmen was met de regten des 
lands, omdat (voegt hij er bij) zoo dit niet het geval was, „zijne wegvoe- 
ring uit het Bijk , schoon hij geene vrienden had , toch niet zou nalaten 
een bezwaar te worden in de Cortes, en buiten deze, indien zij beweerden 
dat hij naar het Bijk moest terug keeren." 

(14) Libreria de Salazar. — Daar zjjn vele deelen, oorspronkelijke 
brieven en staatsstukken betrekkeiyk de teruggave van het Graa&chap 
van Bibagorza aan de kroon, en het is zeer merkwaardig te zien welke 
moeite een Koning als Filips II zich gaf, om niet viui luiheid beschuldigd 
te worden in. het afdoen van de Consultas en Memorialesr betreffende die 
zaak, wier beslissing hij jaren lang uitstelde, meeaende ongetwijfeld op 
die wpze den Hertog de Yillahermosa onderworpen en van zijnen wil af* 
hankelijk te houden. — Eenmaal schrijft hij onder een stuk, dat het in 
weerwil van zijne da^ekening niet in zijne handen. is gekom^i dan, op 
dien en dien dag., en een andermaal stelt hij als hoofd Vftu een besluit 
dat hij 't niet vroeger heeft kunnen n^nen , omdat, zijne onophoiidelijke 
en zware ongesteldheid het niet veroorloofde. De waarheid is, gelijk 
blijken zal wanneer deze verzameling zal z^n uitgegeven / dat noch zijne 
ongesteldheden , noch de gewigtige belangen zijner uitgestrekte rijken 
hem verhinderden in de jaren die 91 voora^ingen één dag te laten voor- 
bygaan waarop hij niet meer of min met zijn geliefkoosd oi^twerp ter ver- 
j^ietiging van de vryheid van Arragon zich bezig hield. . 

(15) Brieven en besluiten on^trent de teruggave van het graafschap van 
Bibagorza aan de kroon. VoL 37. 

Onder zoovele a^idere bewyzen dezei; waarheid, in deze verzameling te 
vinden, is er, fol.- 1549, een brief van den graaf de Chinchon ; aan den 
Koning, waarin hij hem zegt „dat Z, M. hem had gelast en hem toestond 
de uitvoering van de opd^gt en van de, berigtschriften, die de persoon 
belast met de zaak yan Bibagorza had ten uitvoer te brengen." Dit stuk 
is merkwaardig omdat het bewijst^ dat Filips U zich met zoo groote ge- 
negenheid en gemeenzaan^eid door dien goeden Graaf liet behandelen, 
dat daardoor veel van, het begr^ vervalt dat wy omtrent zijn karakter en 
de hof-étiquette ons gevormd hebben. De brief (gedagtcekend 8 Mei 1590) 
eindigt aldus: „H. M. leve in rust en zonder zwaarmoedigheid daar ik 
ben en blijve Uwer Majesteits waarachtige vriend en dienaar 

DE 0;ElAAr, DR CHINCHON.'* 

(16) Frocesos sobre los sucesos de 1591. — 4^^^^^ ^^ ^^ borgtogt 
gegeven den 9den October 91 , door den Bisschop de Teruel, Onderko- 
ning van Arragon , aan de Doctores Don Miguel Santagel ^n Foncalda , 
Jurados van Saragossa, „dfit zij mogen gehoor geven aan den wensch 
dien alle ingezetenen hebben te kennen gegeven, dat hun wapenen mogten 
verstrekt woi^en om de stad te verdedigen." 

(17) Frocesos, etc. — Beklag of protest der Jurados by plegtig ge- 
schrift, dat zij hadden toegegeven uit vreeze voor het volk, en vftu Do» 



Digitized by VjOOQIC 



63 

Biego de H^redia, schrijvende den brief aan de raadsheeren (Concellers) 
Tan Barcelona den 7den November 1591. 

(18) Procesos, etc. — Verklaring van den Diputado Géronimo Doro. 
(Uit andere oorspronkelijke stukken blijkt dat deze Diputado een spion 
van de inquisitie was, aan welke hij dagelijks en elk uur somtijds bij ge- 
schrift alles mededeelde, wat behandeld en besloten werd door de Dipu- 
iacion des Bijks, maar het komt ons naauw waarschijnlijk voor dat hij zoo 
weinig zijnen naam en zijne nagedachtenis geacht zou hebben, dat hij in 
st^t zou zijn geweest het op die wijze te verklaren). Gevraagd of hij 
^ch in de Juntas, enz. bevonden had, zegt hij: — i)Van de zaken die 
in dené^26gden Baad behandeld werden en die ik vernomen heb, zal blij- 
ken uit de brleQes die ik, gelijk gezegd, geschreven heb aan de Inquisi- 
teurs alhier en a^n den Licentiaat AreniUas, hün elk oogenblik alles me- 
dedeelexide wat ter mijner kennis kwam.*' 

(19) Procesos, etc. ^ 3rief van. den . Justicia aan den Koning, hem 
bekend ^a^ende met den eis^h (|er Dipntados om het kr^gsVolk des rijks bij 
een te roepen, met verklaring dat hij daaraan voldaan heeft..... „het 
doet mij ten zeerste leed (zegt hij) dat de wetten en regten die ik bezwo- 
ren heb, mij daartoe noodzaken." 

(20) Procesos, etc. — Bladz. 266. — Brief van den Bisschop de Teruel 
aan den Koning, waarby hem van de vlngt van den. Justicia en van den Diputado 
wordt kennis gegeven en beweerd, dat zij uit Saragossa gegaan waren 
uit vreeze voor diegenen die hen verraders noemden en^hen dooden wilden. 

(21) , Proceso criminal de los procuradores fiscales contra Marcos de 
Arraiz j consortes. — Ben der voornaamste volksmenners te Saragossa 
was Miguel don Lope, ten opzigte van wien op bladz. 160 van het ver- 
slik der zi^ak in welke hy gewikkeld was , eene . getuigenis wordt ge- 
vonden van den Bisschop de Teruel , Onderkoning van Arragon , waarbj} 
verklaard wordt , dat Miguel don Lope toen hij uit Italiië kwam , zich bij 
hem aanmeldde om hem zijne diensten aan te bieden en hem een brief 
gaf voor den Graaf de Chinchon , hem zeggende dat hij daarin over die 
zaak schreef. Dat hij zeide d,at hij een dienaar van z^'n huis (des Onder- 
konings) mogt aanwijzen dopr wien hij kon vernemen wat er gebeurde^, optkU 
men hem niet zou zien binnengaan. „ Laatstelijk (voegt de Onderkoning er 
bij) ontving ik een brief van den Graaf de Chinchon voor gezegden Miguel 
don Lope , en eenen anderen voor. mjj waarin mij bevolen werd hem dien 
brief te geven en u^m tb j^ewegebt tb doen wat er in öeschrevbn webi^. 
Ik riep Fray Domingo Xaviere bij mg , en belastte hem tot gezegden 
MigQcl don Lope te gaan . en hem den brief te gevei^ en hem te bewegen 
te doen wat de Graaf hem schreef. T« dien einde, deed de gezegde Padre 
wat ik hem gezegd had , en ging naar Znera waar gezegde don Lope' was eti 
bragt hem naar mgn huis en dwong hem te doen wat de graaf gelastte , hem 
overtuigende met de middelen die hij bezat. Tarazona 10 November 1592." 

En op bladz. 145. tot 155 vindt men afschrift van eene getuigenis van 
Pray Domingo Xaviere welke de verklaring van den Bisschop van Teruel 



Digitized by VjOOQIC 



64 

bevestigt , alsmede afechriften van aanwijzingen en vertronwel^ke bHeven 
van Miguel don Lope , welke zijn verraad bewijzen. De oorspronkelijke 
werden teruggegeven aan den Graaf de Chinchon. 

(22) Procesos solwre los sucesos de 1591. — Pag. 170. — Getuigenis 
van Barbastro over de mededeeling van de Deputacion des Rijks waarbij 
het contingent gevraagd wordt. — Het vangt aan met te zeggen dat alle 
mogelijke spoed gemaakt was (om de Deputacion te gehoorzamen ten op- 
zigte van de oorlogstoebereidselen) en dat alles in orde was , toen zij ver- 
namen bij brieven van Don Alonso de Vfirgas en van den Koning, „dat hij 
(de Koning) de eerste zijn zon in zaken die hij zoozeer ter harte nam en die 
hem zoo tot zorg waren, dat noch de wetten van het Rijk noch de inwo- 
ners nadeel mogten lijden in hunne vrijheid ; waarvan wij wel zeker zijn**. 

(23) Historia apologetica en los sucesos delReino de Aragon j su ciudad 
de Zaragoza, anos de 1591 j 1592 por don Gonzalo Cëspedes j Meneses. 

(24) Libreria de Salazar. Vol. k. 8. Papeles de Estado j deGobiemo. 

(25) Libreria de Salazar. k. 8. — Original. — Aan Don Alonzo de 
Vargas. Den brief van Uwe SeÏÏoria hebben wij ontvangen door Sr. D. 
Francisco de Arragon , en voor zoo verre in ons is en deze stad betreft 
wenschen wjj U. S. ter wille te zijn, maar, vermits alle magt die wij 
bezitten geregeld is door de wetten van dit Rijk , dewelke ons verpligt 
hebben de stad te verlaten, 't geen wij anders niet gedaan zouden hebben , 
zijn wij ook volgens die wetten verhinderd naar de stad terug te keeren ten 
ware in overeenstemming met haar en met goedvinden en verlof van hen die 
het ons kunnen geven en van wie wQ thans weinig kans hebben het te 
bekomen ; altijd intusschen wanneer de zaken en omstandigheden het ons ver- 
oorloven zullen wij er gdimiik van maken om U. S. de handen te kussen 
met den innigen wensch dat (hier ontbreken eenige woorden, waarschijn- 
lijk : er niet zijn zal eenige) zaak die ons verhindert U. S. van dienst te 
zijn , die de Heer in zijne bewaring neme. Epila 15 November 1591. 

Db JUSTICIi. VAN AbSAOON. 

Don Jüan de Luna. 

(26) Libreria de Salazar. — Escrituras. — Tomo 74. — „Aan Don 
Alonzo de Vargas, Capitan-General van het leger des Konings Onzen 
Heer. — Niets «ou mij kunnen bewegen den Graaf met vertrouwen naar 
Saragossa te laten vertrekken zoo het niet het verlangen was van Uwe 
SeÏÏoria , wie ons huis zoo bijzonder genegen is , daar wij ten allen 
•tijde ons levendig de verpligting van den markies aan U. S. herinneren; 
maar nu smeek ik dan ook U. S. dat zij den Graaf dezelfde genade moge 
bewijzen die zij mijnen vader bewezen heeft en ons die betoone door niet 
te veroorloven dat hij [lang worde teruggehouden, daar ik alleen door 
hem in dezen tijd te laten vertrekken U. S. de grootste wederdienst 
bewijze welke uit erkentelijkheid voor de ontvangen genade aangeboden 
kan worden ; zoodat ik dan vertronwe dat de afwezigheid van den Graaf 
zoo kort zal z^jn als ik verlang , en ik herinner U. S. dat ik haar ver- 
pligt achte mij die genade te bewijzen, voor 200 verre ik regt heb dit te 



Digitized by VjOOQIC 



65 

verzoeke wegens het rerlof dat ik den Qraaf toesta. De Heer neme 
ü. S. in zyne hoede. Epila 22 November 1591. 

Dona Blanca Manriquc 
Gravin db Abanda. 

(27) De Baron de Montigny was een der weinige edelen, die trouw 
blijvende aan Filips II en aan de Katholieke godsdienst, de maatregelen 
van geweld niet goedkeurde welke tot behoud van de Nederlanden werden 
aangewend. €re?angen genomen door den Koning toen hij hem met den 
Graaf van Bergen eene boodschap van de Primes Margaretha bragt, 
werd hy met dezen in de vesting van Segovia opgesloten. De Graaf stierf 
daar weinig tijds later, en met grond vermoedde men dat h!j vergiftigd was. 

Ten opzigte van Montigoy zijn de vermoedens zekerheid geworden , en 
onlangs zyn de oorkonden in 't licht gegeven uit wdke blijkt dat hij 
van Segovia naar het kasteel van Simanoas is overgevoerd , dat hij daar 
ziek schijnt te zijn geworden , dat de geneesheer zQne ziekte v6or doode* 
lijk verklaard heeft , en dat hy , terwijl men voorwendde dat hij aan die 
ziekte gestorven zou zyn , in den nacht van den 15den op den'16den 
October 1570 gewurgd is (*). Welk eene overeenkomst tusschen de vroegere 
lotgevallen > de gevangenschap en het einde van Montigny en van den 
Graaf de Aranda I Svenmin als gene (f) heeft deze het gewaagd de volks- 
party met kloek besluit te Omhelzen , even als gene zocht hy te onderhan- 
delen en hield hy gemeenschi^ met het hof, en onder de stukken van 
zyn proces, (bladz. 1350 en 1351) vindt men brieven des Konings waarin 
deze het vertrouwen betuigt dat hy in hem stelde j maar zoodra de Vorst 
hem meester was geworden , bleek de bedoeling om hem op welke wyze 
ook op te offeren. Zoo hy schuldig werd geacht dan had hy geoordeeld 
moeten worden te Saragossa , de eenige plaats waar hy kon misdreven 
hebben, en waar het bewys zijner onsdmld of zyner misdaad zoo ge- 



(*) Zio ov«r dea moord vm MoBtigny : 6aehard . Corretpomdanee de PhiUppe II. II. 160. 
NO. 996 , {Relation , etc.) Men vergelijke: Montignifg Leven en Dood in Spatie {door J. van 
floten), Amst. 18$3. Een oreriigt van het gebeurde met Montigny vindt men ia eene 
Ycrhaodeling des Heeren J. Tideman in N^. 4 van de Tijdspiegel voor 1855. Vbbt. 

if) U dit oordeel over BI ontigny niet te hard ? I>e schrijver schijnt het verschil tosschen 
den sUnd van laken in Nederlaad, toea Montigny naar Spanje ging en de bonding van 
Arragon tegenover Filips, ten i«de van de in den tekst ver«elde gebeiirtanisaen , eenig- 
zins nit het oog te verliezen. Eo bovendien mogen ook de beweegredenen van Montigny's 
handelwijze met die van Aranda's gedrag ons bedunkens niet worden gel yk gesteld. Zeker, 
indien Montigny Filips beter had gekend en indien hij bad kannen voorzien wat met Ne- 
derlaj^ gebeuren moest , h^ zon zich niet gewaagd hebben gelijk hy deed , noch den tgd 
vectpild net nnttrtooze onderlundelingen. Maar was dan hoogstens een gebrek aan door- 
zigt hem te verwgten, hij meende toch te handelen in het waar belang z|ns landt, 
terwjgl de graaf de Aranda veeleer nit aelfincht de gunst des Konings zocht te behouden. 
Ook stond Aranda geheel op zich zelf en kon handelen gelijk hem goed dacht ; Montigny 
daarentegen was afgevaardigde en derhalve gehondea aan den last van degenen die hem 
badden afgezonden. Dat hi^ voor 't overige geen vorstenvleyer was, bewees wel de taal 
die hQ sonw^len tegen den Koning voerde en die meer vrQheidszin ademde dan onderda- 
nige gehoorMiamheid. Vert. 

5 



Digitized by VjOOQIC 



66 

makkelijk ware geweest; maar naanw hadden zij hem gegrepen of zij 
vervoerden hem met sterk geleide naar Burgos , en zonder dat men wete 
waarom of tot welk oogmerk werd hij daarop naar het kasteel de la Mota 
de Medina orergebragt. Van daar voerde hem na eenige maanden op ge- 
heimen last des Eonings zekere D. Diego Venegas van Cordova naar het 
kasteel van Coca, en daar stierf hij in den bloei zijns levens, in den 
nacht van den 2den op den 3den Angnstus 1592. Ook hij had als Mon- 
tigny een geneesheer die verklaarde dat zijne ziekte doodelijk was, en 
Venegas vond het raadzaam dit mede te doen verklaren en bevestigen door 
de andere dienaren van het kasteel, zonder twijfel om de goede uitvoering 
van zijnen last te bewijzen, waarvan hij zelf zegt: „Dat de Koning Onze 
Heer hem bevolen had naar Medina del Campo te gaan, en uit de ves- 
ting den Oraaf de Aranda naar het gezegde kasteel over te voeren , dat 
hij dezen last aannam en belofte aflegde steeds van alles rekenschap te ge- 
ven (hij draalde niet het te doen), telkens wanneer het Z. M. bevelen zon.'* 

(28) Procesos , etc. pag. 269. — Afschrift van een brief van de Jnrados 
aan den Koning den 14den October 1591 , waarin zij zeggen dat vermits 
zij gehaat waren door het volk om hetgeen zij gedaan hadden ten dienste 
van Z. M., zij vreesden dat het zijne woede op hen zon koelen, maar dat 
•D. Diego de Heredia, die het meest op het volk vermogt , had aangeboden 
hen te bewaken en te begeleiden, „en van den wolf een herder makende, 
hebben wij zijn aanbod aangenomen, waarop hij ons naar onze woningen 
heeft geleid." 

(29) Procesos, etc. Vol. 19. Secretario Navarro. Fol. 916. — Nadat 
D. Diego de Heredia alles bekend had wat hem werd te last gelegd en 
nog veel meer bovendien, zoodat het wel bleek dat hij geene poging deed 
om zijnen ongel ukkigen toestand te verzachten, dreigde hem de Juez Co- 
misario , D. Miguel Lanz , Senator van Milaan , ziende dat hij tegen den 
Hertog en den Graaf niet getuigde wat zij zeker niet gedaan noch gezegd 
hadden, met de pijnbank. „En bij het zien daarvan, — dus luidt het ver- 
slag, — vroeg hij: „wat zij wilden dat hij zou zeggen, dat hij het zeggen 
zoude'* en verklaarde dat men van Arragon eene republiek wilde maken 
als die van Genua of Venetië , en daarop verweet hem de Commisario het 
niet gezegd te hebben vóór dat hij met de pijnbank gedreigd was. 

„Hij antwoordde: omdat het mij niet goed voorkwam het te zeggen; en 
werd hem gezegd dat, vermits hij het niet onmiddelijk gezegd had toen. 
het hem gevraagd werd, en hij het daarop met zooveel moeite gezegd had, 
hij veel reden gaf tot vermoeden dat hij de waarheid niet zeide» en om te 
zien of het de waarheid was en of hij er in volhardde , werd bevolen hem 
te pijnigen. 

„En daarop werd de gezegde D. Diego de Heredia ontkleed door ge- 
zegden Laguna, beul, blijvende hij naakt tot de heupen en alleen bedekt 
met een linnen onderkleed. 

„En daarop staande gezegde D. Diego met de handen gekruist en met 
het handkoord daar om gewonden , zeide de Sr. Comisario , terwijl hij den 



Digitized by VjOOQIC 



67 

skg van het touw deed aanzetten, dat hij zeggen zon of zijn geweten met 

ieks bezwaard was 

^En daarop werden tweemalen de slagen van het gezegde handkoord 

aangezet, en met kreten riep hij: „Dios mio! verlaat mij niet, ik heb de 

waarheid gezegd/' en daarop zelde hem de gezegde Sr. Comisario dat hij 

de waarheid zon zeggen zonder voorbehoud van eenige zaak, waarop hy 

met groote kreten zeide: „Seïïor, de waarheid heb ik gezegd", en werd 

nogmaals het koord aangezet, en zeide hij: „Nuestra Senora del Filar! 

verlaat mij niet! Sr. Jaez, de waarheid heb ik gezegd,'* en daarop zeide 

hij dat de Graaf de Aranda hem had doen komen en hem gezegd , dat hij 

hem moest helpen waar hij kon. 

„En daarop werd nogmaals de slag van het koord aangezet. 

„En nogmaals het verder aanzetten van den slag hem dreigende, zeide 

hij: „hond op, ik zal het zeggen", en verhaalde dat twee z^ner dienaren 

Bondon en Barbez deel hadden aan den dood van den markies de Alme« 

nara, en dat Gil de Mesa hem drie honderd kroonen had gegeven, opdat 

hy ze hnn langzamerhand geven zou en dat hij hnn tot tachtig gegeven had. 

„En daarop zeide hij; „alles wat ik gezegd heb is waarheid als de Mis.** 

„En daarop werd het koord weder aangezet, em met groote stemme riep 

hij: „Madre de Dios del Pilaz! sta mij bij! ik heb volkomen de waarheid 

gezegd, en dns smeek ik n, Sr. Jnez, daar ik de waarheid gezegd heb, 

dat het genoeg zij. 

„En daarop werd ten zesden male de slag van het koord aangezet en hij 
hief kreten aan, uitroepende: „ik heb het gezegd, ik heb het gezegd, {het 
blijkt dat de ongelukkige zocht te verzinnen wat zijnen beulen aangenaam kon 
zijn en verklaarde wat hij niet gedaan had, maar alleen uitdacht) en van wat 
er te veel was van de gelden die Gil de Meza mij had gegeven om den 
markies te dooden , dacht hij het bedrag af te trekken van het koren dat ik 
den notaris Zalmedina gegeven heb voor het proces der valsche getuigen. 

„En daarop zeide hij: „de 280 kroonen geloof ik dat de graaf de Aranda 
aan Gil Gonzalez gegeven heeft, en schoon ik straks zeide dat Gil de 
Meza ze tnij gegeven had, moest ik zeggen Gil Gonzalez. 
„En daarop werd de slag van het koord weder aangezet. 
„En daarop werd nogmaals de slag aangezet. 

{Wanneer hij niets meer uitbragt dan klagten en kreten of aanroepingen van 
heiligen, zetten zij de slagen sterker aan,) 

„En daarop werd wederom de slag aangezet, en zeide hij met groote 
kreten, dat Antonio ^erez briefwisseling hield met Vendóme, en naar hij 
gelooföe door middel van D. Sancho Abarca de Jaca. 

„En werd de slag weder aangezet, en riep hij met hevige kreten, en 
ïeide dat hij geweigerd had de waarheid te zeggen, omdat in dit Rijk van 
Arragon de pijnbank niet gebruikt wordt, en hij niet gedacht had dat het 
daartoe komen zou. 

„En daarop werd de slag weder aangezet ten elfden male, en met groote 
kreten riep hij: „ik heb de waarheid gezegd Senor, ik weet niet meer. 

5 * 



Digitized by VjOOQIC 



68 

„En daarop werd hij op den rug op den ladder der pijnbank gelegd, en 
werd hem drie maal het koord om eiken arm gekneld , en drie maal om 
elke heup en drie maal om elk been en werden hem drie boeijen an elke 
zijde aangelegd en een koord om den hals; en hief hij groote kreten aan, 
roepende : „ Animas del purgatorio ! Seor San Miguel ! de waarheid heb 
ik gezegd, en zoo ik meer wist zou ik meer zeggen. Dios de verdad! 
DioB de misericordia ! ik weet dat ik een groot zondaar geweest ben (en hij 
dacht reeds niet meer aan de zaak , noch aan de p^'nbank , maar aan den 
dood dien hij eUc oogenblik wackUe en dien h^ zonder twijfel wenachte). Wat 
mij bezwaart is, dat ik den Koning beleedigd heb en ik smeek n, dat gij 
Z. M. mijn gevoelen bekend maakt en medelijden hebt met mijne vrouw 
en mijne acht kinderen. 

^En daarop werden de koorden toegetrokken en riep h\j met groote kre- 
ten , zeggende : „ ik sterf . . . God moge mijne ziel niet ontvangen in Zijne 
heerlijkheid zoo ik meer weet te zeggen dan ik gezegd heb, en als ik niet 
alles verklaard heb omtrent den dood van den Markies de Almenara, Senor 
Senator (welk een titel voor een beul!) laat ik nimmer de heerlijkheid Gods 
zien zoo ik meer weet; en op mijn woord van edelman ^ ik heb de waar- 
heid gezegd. 

mEu doorgebragt zijnde mét hem te pijnigen de tijd van twee uren, 
eer meer dan minder, en ziende dat hij niets meer zeide {alsof hij , ook 
in *t geval dat hij nog iets mogt vinden te zeggen , nog spreken kon) , zoodat 
het genoeg scheen, beval de gezegde Sr. Oomisorio hém van de pijnbank 
weg te nemen, met verklaring dat het herhaald zou worden telkens wan« 
neer het noodig was, en werd hij losgemaakt en alleen gelaten." 

(30) Libreria de Salazar. A. 49. — Afschrift Van een brief van Gerd- 
nimo Zurita aan den Koning, waarin hy hem kennis geeft van het ver* 
trek van Gerdnimo de Albion Alcayde naar Frankryk, opdat de Koning 
late uitvorschen of hij met de Agremont of met den President Ixart 
spreekt. {Deze Albion was naar Rome gezonden door de DiptUados van Ar^ 
ragon en de goede Zurita brengt het uit). 

In een anderen brief, mede aan Filips II gerigt » zegt Zurita : 
.... „En zoo er gelegenheid werd gegeven tot eenige beperking zou 
men eiken dag de regtsmagt van den Groot Inquisiteur gaan inkrimpen 
gelijk hèt de Agenten zouden wenscben die daar (te Bome) zijn uit naam 
van de Diputados van Arragon , 't geen eene zeer slechte invoering zijD 
zoude en zo6 nadeelig dat niets in deze t^den zoo noodlottig zoude z^n. 
Maar het is eene oude klagt dat die van daar dit nimmer verstaan/* 

Het antwoord des. Konings luidt aldus : „ Gij hebt groot gelgk in 't 
geen gij daar zegt, die zaak kan bezien w<m3en in den Raad en gij zult 
het antwoord opmaken met den Ptimero , overeenkomstig aan 't geen hun 
goed zal schijnen.** 

(31) Progresos de la Histöria en el Reino de Arragon y elogios d^ 
Gerdnimo Zurita , su primer Cromsta , del Consejo del Senor Rej I>. Fe- 
lipe n SU Seoretario y de la Cémera en el Supremo de la Santa y Ge>> 
neral Inqnisicion, 



Digitized by VjOOQIC 



G9 

Por Uztarroz refundida por Dormer. Impresa en Zaragoza en 1680 de 
orden del Eelno. 

Bladz. 83. — In een brief geschreven door Zurita aan den Koning nit 
Cordova den 12den April 1570, zegt hij , hem ziju verzoek herinnerend 
om tot Maestro Racional van de stad Saragossa benoemd te worden , na 
andere verdiensten te hebben opgesomd: „ü. M. herinnere zich hoe slecht 
ik in dit land gezien ben , en hoeveel meer regt ik heb om deze reden dat 
zij daar en hier verstaan « dat ü. M. mijne diensten en die mijns vaders 
niet vergeet." 

(32) Historia de Felipe II por D. Evaristo San Miguel , tom. 4. pag. 190. 

(33) E. 137. Varios de Historia. Bibliotheca de la Academia de Historia. 
Pag. 27. 

(34) ld. ld. 

(35) Libreria de Salazar. K. Copiaa de las Consultas j decretos del 
Gobiemo de la Reina Madre. Pag. 200. 



-♦^♦♦^öfï 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



BEVESTIGINGSREDE 



D. FRAIVCIÜCO JÜARTEnilZ DE UL ROÜA. 



MIJNE HEEBEn! 

Indien bij deze Koninklijke Academie nog de geringste 
twijfel ware gebleven omtrent het gelukkige harer gedane 
keuze, dan zeker ware die twijfel volkomen opgelost bij het 
hooren der redevoering, welke zoo even de begaafde spre- 
ker heeft voorgedragen die tot ons doorluchtig Ligchaam 
'thans is toegetreden. Liefde tot de historische wetenschap- 
pen, met volharding, met vertrouwen, met scherpzinnig- 
heid in 't onderzoeken, om door te dringen tot den grond 
der daden, zonder zich te laten verblinden door het be- 
driegelijke vernis dat bij wijlen hare oppervlakte overdekt, 
en het loffelijk pogen om haren zamenhang te bevatten, 
ten einde nuttige gevolgtrekkingen er uit af te leiden, 
deze zijn de gaven die in de verhandeling uitblinken door 
het nieuwe Lid onzer Academie ons medegedeeld, en over- 
vloedig bewijzen hoe nuttig zijne hulp zal kunnen zijn om 
de werkzaamheden, aan deze instelling eigen, te volbrengen. 

Op het uitgestrekte veld der geschiedenis zijn voor allen 
nuttige bezigheden; voor allen lauweren en belooning: deze 
zoekt in de ingewanden der aarde, onder puinhoopen en 
bouwvallen, opgehoopt door de eeuwen, munten, pen- 
ningen, sporen van volken die eenmaal waren, hunne 
duistere jaarboeken verklarend en het trouwe beeld weder- 
gevend hunner beschaving en hunner ontwikkeling; de 



Digitized by VjOOQIC 



72 

een zaait zwoegend het graan dat anderen zullen in- 
oogsten ; de ander verzamelt de schoven ; een derde 
schikt ze naar orde ten algemeenen nutte. Het bijzonder 
karakter zelfs en het beroep van hen die de geschiedenis 
beoefenen hebben menigmaal ten gevolge dat zij op ver- 
schillende wijze wordt beschouwd; daar de geletterde, de 
regtsgeleerde , de staatsman van uit verschillend oogpimt 
dezelfde gebeurtenissen waarneemt; on dikwijls ook ver- 
staan zij sommige bijzonder merkwaardige tijdperken in 
het bewogen leven der volken het best, die geboren zijn 
en opgevoed in tijden van veranderingen en omwentelin- 
gen , in welke het ligter is , schoon duur soms gekocht , 
de hartstogten te leeren kennen der menschen, en den 
strijd der belangen, der meeningen en der partijen. 

Hoe voordeelig voor de volkomene kennis van de staats- 
geschledenis onzes vaderlands de openbaarmaking der be- 
langrijke oorkonden kan rijn die de Academie met zoo 
loflfelijken ijver heeft bijeenverzameld, en die tot op heden 
om verschillende reduien niet aan 't licht konden worden 
gebragt, is zoo duidelijk en klaarblijkelijk, dat het onnoo- 
dig is er nader op aan te dringen; en te. meer overbodig 
nadat het met zoo grooten voorraad van gegevens en re- 
denen is bewezen. Maar ter zelfder tijd is het noodzake- 
lijk, wanneer men geene gelegenheid wil geven tot de 
grootste nadeelen, de gebeurde zaken te beschouwen in 
verband met haren tijd en met de omstandigheden in welke 
zij hebben plaat? gehad, en zich niet schuldig te maken 
aan eene soort van anachronisme , door ze naar onze denk- 
beelden, naar onze begrippen, en wil men, naar onze 
vooroordeelen af te meten. Dit doende gelijken wij hen,, 
die met bekrompen verstand oude gedenkteekenen wit pleis- 
teren en met veelkleurige verwen beschilderen, terwijl zij het 
eerwaardig aanschijn hun ontnemen, dat op hunne steenen 
de ontvleeschde hand des tijds gegriffeld heeft. 

ïot voorbeeld nemende dezelfde gebeurtenis die tot on- 
derwerp heeft gediend aan de rede welke wij zoo even 



Digitized by VjOOQIC 



73 

gehoord hebben, blijft het zonder twijfd ten allen tijde te 
bejammeren, dat de regten van Arragon zoo treurig een 
einde hebben gevonden, die regten, zoo oud, zoo achting- 
waardig, die aan de bewoners des lands een krachtigen 
geest , een eigenaardig , een verbeven , een edel en grootsch 
karakter hadden gegeven , in Spanje zoowel als in de meest 
verwijderde rijken waar de ^lank hunner wapenen en 
de roem hunner daden vernomen werden. Dan, met ter- 
zijdestelliug van de bedekte oogmerken die een vorst als 
Filips II in zijn gemoed mogt hebben verborgen gehou- 
den, en van de behendigheid met welke hij de gelegen- 
heid aangreep door de vervolging hem geboden van An- 
tonio Perez (wien hartstogtelijke schrijj^ers eene eer hebben 
laten wedervaren die hij niet ver^Uende), zeker is het dat 
wij, die gebeurtenissen met de behoorlijke onpartijdigheid 
onderzoekende, tot het besluit zullen geraken dat, zoo 
al het oude gebouw der Arragonesche constitutie nog 
stond, echter zijne grondvesten zoozeer waren ondermijnd, 
dat het eer te verwonderen ware geweest indien het niet 
was gevallen. 

Die constitutie, bestemd om een kleinen staat te rege- 
ren, terwijl zij hare voornaamste kracht aan de eenheid 
der Edelen verschnldigd was, magtiger in Arragon dan in 
Castilië, en naar die mate ook ijveriger in de verdediging 
hunner voorregten; van instellingen voorzien die schilden 
waren geworden tegen de misbruiken van het gezag, maar 
die ligt konden veranderd worden in gevaarlijke wapenen; 
het gezag der Koningen zoozeer verzwakt dat het regt 
van opstand gewettigd werd, wanneer zij de regten en 
yrijheden schonden die zij bij hunne troonsbestijging had* 
den bezworen (*), kan het geen verwondering baren dat 



(*) Volgens de Arragonesche constitutie had het volk regt en was het 
bijna verpligt de wapenen op te vatten zoodra de kreet van contra fuero, 
bij de schending van cenigc vrijheid vernomen werd. Zoo luidde ook de 
bekende fornrale van den eed der onderdanen aan den Koning: wNos 
que valemos tanto como vos, os hazemosnuestro Rey y Seïïor, contal que nos 



Digitized by VjOOQIC 



74 

in den loop der tijden, en bij de verandering der om- 
standigheden, die oude staatsmachine niet meer met de- 
zelfde orde en dezelfde eenheid als in vroegere eeuwen 
zich bewoog. 

Alles was veranderd: de Koning van Arragon was het 
te gelijker tijd van Oastilië, van Grenada,* van Navarra, 
van de Nederlanden (*) , van de Beide-Siciliën ; zijn scepter 
reikte tot de Canarische eilanden, tot de kusten van Africa, 
tot de Nieuwe Wereld, tot de ververwijderde landen van 
Azië, en zoo uitgebreid was zijne heerschappij, dat hem 
niet zonder grond het voornemen mag worden toegeschre- 
ven van te dingen naar het wereldrijk. 

Bij de algemeene oorzaken die in al de monarchiën van 
Europa hebben bijgedragen tot de uitbreiding van het Ko- 
ninklijk gezag sedert het einde der vijftiende eeuw, kwa- 
men in Spanje nog andere , nadat eenmaal de kroon van 
Arragon met die van Castilië vereenigd, en de bevrij- 
ding dezer rijken geëindigd was met de verdrijving der 
ongeloovigen , na eene worsteling van acht eeuwen. 

Naarmate de Koninklijke magt dieper wortelen schoot 
en hare beschermende schaduw verder uitbreidde, naar 
die mate naderden haar ook de volken; en natuurlijk, en 
met te grooter verlangen naarmate ze meer verdnikt wer- 



guardeys nuestros faeros ylibertades, y si No , No." Men heeft zich dikwijls (wij 
kunnen niet nalaten ter dezer gelegenheid het op te merken) over dit wettelijk regt 
van opstand der Arragonezen verbaasd, en het als eenig beschouwd in de ge- 
schiedenis, terwijl het toch waarlijk, vooral ons Nederlanders zoo vreemd niet 
kan voorkomen, daar wij in de geschiedenis van ons eigen staatsregt van der- 
gelijke wettelijke bepalingen omtrent het regt van verzet vinden gewag 
gemaakt. Men leze het slotartikel van de „Blijde Incomste den Hertoch- 
domme van Brabandt in voirtijden bij beuren landsheeren verleent, ende 
bij Philips II Coninck van Spaegnien solemnelyken ghesworen." (üitg. 
V. I^ir. Joris Vivien. Keulen 1755. Bladz. 123 — 125). — In den Land- 
brief van Overijssel vindt men eene bijkans gelijkluidende bepaling. — 

Vert. 
(*) Eene onnaauwkeurigheid natuurlijk, maar die in den zin waarin 
het woord Koning hier gemeend is , den redenaar ligt vergeven kan wor- 
den. — Vert, — 



Digitized by VjOOQIC 



75 

den en mishandeld door de Edelen: reden waarom dan 
ook die rigting meer in Arragon dan in Castilië werd 
waargenomen 9 daar in dat rijk de magt der Heeren zoo 
bovenmatig was, dat zij wel den naam van absoluta ver- 
diende, en niet eenmaal zich zocht te verbergen, terwijl 
het gezag der Vorsten zich zoo zag ingekrompen. 

Bovendien bleek het, tot hnn ongeluk, dat wel verre 
van die innige eensgezindheid tusschen de meest doorluch- 
tige geslachten, die zoo groeten invloed en zoo ontzagge- 
lijke kracht aan den voomaamsten stand gaf van den staat, 
integendeel de tweedragt zoo hoog klom, dat van haar de 
noodlottigste bewijzen in de geschiedenissen, in de kronij- 
ken en zelfs tot in de volkszangen gevonden worden van 
de tijden waarop wij het oog hebben. 

Eene krachtige aristocratische organisatie, het element 
van eenheid en kracht, maakte gedurende een lang tijds- 
verloop de uitwerkselen eener staatsinrigting onschadelijk, 
die in haren boezem geene geringe kiem van regeringloos- 
heid bevatte; het zij voldoende te herinneren, om het te 
bewijzen , dat de Cortes uit vier Brazos zamengesteld zijnde, 
de algemeenheid der stemmen vereischt werd om hare be- 
sluiten geldig te maken; zoodat het den Arragonezen tot 
hooge eer verstrekt, dat gedurende een tijdperk van eeu- 
wen eene constitutie bleef bestaan , die zoozeer aan kan- 
sen en gevaren was blootgesteld, geUjk aan die welke 
het ongelukkige Polen vóór zijnen staatkundigen dood te 
betreuren heeft gehad. 

De Heer de Olózaga heeft zeer te regt de aandacht ge- 
vestigd op de gevaren die het misbruik der vrijheid doet 
geboren worden , wanneer zij onder voorwendsel van hare 
grenzen uit te breiden, ondermijnd wordt en onteerd, op- 
dat het ligter moge zijn ze te vernietigen : getuige hetgeen 
in Saragossa met het tribunaal der Veinte voorviel en nifet 
andere volksinstellingen, die van zoo geringe hulp waren 
in de ure des govaars, zoo ze niet al veeleer medewerkten 
om het onheil te vermeerderen. 



Digitized by VjOOQIC 



76 

Om het hoofd te kannen bieden aan den dreigenden 
storm 9 waren de goede verstandhouding, de verbroedering 
van de verschillende gewesten des rijks naauw voldoende 
geweest; dan, deze hadden eeuwen lang verschillende staten 
uitgemaakt, dikwijls mededingers en niet zelden vijanden, 
en in het bezit van verschillende regten, wetten en ge- 
woonten. Toen zij ten laatste zich hadden vereenigd ten 
gcmeenschappelijken nutte, en een groot en magtig volk 
begonnen uit te maken , bemoeiden zij zich niet om lang- 
zamerliand een gelijkslachtig en vast geheel te vormen, 
met eene sterke en krachtige staatsinrigting , geévenredigd 
aan het ligchaam, dat ze te regeren had; maar in plaats 
van dien kan men in waarheid zeggen , dat er alleen twee 
banden waren die de onzamenhangende deelen van de» 
staat nog bijeenhielden : het monarchaal en het godsdien- 
stig beginsel , beide magtige hef hoornen in alle tijdperken 
onzer geschiedenis. 

De straks aangeduide oorzaak had, gel^k dan ook wel 
niet anders kon , ten gevolge , dat tegenover de Koninklijke 
magt alleen de bijzondere regten der provinciën en der 
edelen overbleven om de misbruiken en onregtvaardigheden 
te verhinderen, die in haren naam gepleegd konden wor- 
den; zwak bolwerk: om de nieuwe kracht te weerstaan, 
gelijk de dammen die men opwerpt tegen de overstroo- 
mingen eener rivier in enge oevers besloten , onmagtig zijn 
om ze te bedwingen , wanneer zg in haren boezem andere 
sneller vlietende opneemt. 

- Zoo gesdiieddie het, dat toen Castilië voor de verdedi- 
ging zijner regten oa vrijheden streed, Arrag<m onbewogen 
de worsteling aanzag en zelfs de wapenen opvatte ter be- 
strijding dier edele zaak; en dat het, later in gelijk ge- 
vaar, niet aüeen geene hulp bij Castilië vond, maar zelfs 
de leg«rs van dit rijk den bevoorregten grond der vrgheid 
zag betreden om den strengen wil der Vorsten ten uitvoer 
te brengen en te vervullen. En evenmin vonden toen ook 
de hulpkreten van Arragon in Valencia en in Catalonië 



Digitized by VjOOQIC 



77 

gehoor, hoe groot ook de liefde van deze voor hunne ei- 
gene regten was , die vroeg of laat gelijk gevaar te duchten 
hadden. 

Te minder mag het ons bevreemden, dat dit aldus ge- 
schiedde, walmeer wij met oplettendheid het tydperk dat 
wij behandelen gadeslaande, bemerken dat tot in Arragon 
zelf de volksgeest ontbrak, die frissche kracht die leven 
geeft aan de volksbeweging en haar de hoop der over- 
winning biedt. De opstand van Arragon, zoo die naam 
verdiend is, werd dood geboren: dat aloude land der 
vryheid, waar de schending der regten (volgens het krach- 
tig gezegde eens geschiedschrijvers) de steenen zelfs bewoog (*), 
gaf geen teeken van leven ter verdediging zijner bedreigde 
wetten : naauw was er eene of andere stad (meer dan drie 
werden er niet gevonden) die zich geneigd betoonde om 
mede te werken tot de gemeene verdediging; en zoo ver- 
slagen waren de gemoederen, en zoo gering was het ver- 
trouwen der burgers in de mannen zelven die ze te wapen 
riepen , dat zij vermoedden , dat deze alleen ter beveiliging 
van hun leven tegen de woede van het gepeupel, de volkszaak 
begustigden, gelijk sommigen onder hen het dan ook heime- 
hjk erkenden, tot eigene schande en tot verlies hunner eer. 

De volkscorporatiên hadden niet meer vertrouwen, en 
toonden geene genoegzame belangstelling : het tribunaal van 
den Justicia Mayor zelf, dat de laatste toevlugf der bedreigde 
vrijheid behoorde te zijn, besliste dat Antonio Perez zou 
worden overgeleverd, het slagtoffer dat de inquisitie , 
het werktuig van de laaghartigste staatkundige driften , 
eischte; waardoor de volksbewegmg om den gevangene 
aan de handen der justitie te ontrukken, eer de ver- 
krachting scheen van het vonnis eener regtbank dan de 
handhaving en verdediging van een geschonden regt. 

En de Justicia Mayor zelf, de hoofdiyder in dat bloe- 

(*) Tratado , relacion y dlscurso historico de los mommentos de Aragon 
por Antonio de Herrera, Coronista Mayor de Us Indas y de Castilla: 
parte prunera, pag 21. 



Digitized by VjOOQIC 



78 

dig drama, verschijnt grooter op het schavot dan op den 
zetel der overheid; terwijl hij aan zijne jeugdige verdien- 
sten en aan den luister van zijn droevig einde, de soort 
van vergoding dankt, die het nageslacht hem heeft gewijd. 

Maar wat wonder dat de hoofden der beweging zoo weinig 
geschikt werden bevonden, om op hunne schouderen den last 
van zoo groote onderneming te torschen, wanneer het volk zelf 
dat ze aanvuren en bezielen moest, zoo ontmoedigd zich 
betoonde dat het vóór den strijd reeds zich overwonnen gaf! 
Wij die met niet minder bewondering dan ontzetting tegen 
de zwakke beschuttingen van Saragossa (die den naam van 
muren niet verdienen) den aandrang en de krachten heb- 
ben zien breken van talrijke vijanden, overwinnaars van 
Europa , aangevoerd door de meest beruchte veldheeren ; wij 
die de heldhaftige stad maanden lang het hard beleg zagen 
verduren, en niet eer zich overgeven dan toen ze in puinhoo- 
pen was verkeerd, toen hare verdedigers waren gedood of van 
alle kracht beroofd, de lucht verpest, en schrik en ontzetting 
in de harten van hen die twijfelden aan hunne zegepraal, 
zonder zich te verstouten door te dringen in dien geheilig- 
den ommetrek; wij die denzelfden Napoleon (harde boete, 
door de goddelijke Voorzienigheid opgelegd) den naam van 
Saragossa hoorden aanvoeren, om zijne volken te wapen 
te roepen tegen den inval der vreemden, — wij zijn niet in 
staat te bevatten hoe diezelfde stad niet dan eene ellendige 
hoop lafhartig volk kon bijeenbrengen, zoo nietig en zwak 
dat het uit een spatte op den eersten alarmkreet, zonder 
de wapenen zelfs te ontblooten. En hij streed niet een- 
maal voor de regten van Arragon, die in de velden van 
Villalar had gestreden voor de vrijheid van Castiliê (*).... 
Gewigtige en welsprekende les! 

Niet zonder reden is de geschiedenis leermeesteresse van 
Volken en Vorsten genoemd : de pogingen zelve die werden 
aangewend om door middel van volksopstanden de heer- 

(*) Don Juan Padilla , de held en de martelaar der Castiüaansche vrij- 
heid in den oorlog der Communeros tegen Karel V. — Vebt. 



Digitized by VjOOQIC 



79 

schappij te handhaven der wet, waren niet alleen vruchte- 
loos, maar vergrootten, wat meer is, het ongeluk; daar 
zij de gelegenheid of het voorwendsel verschaften om de 
vrijheden en regten te vernietigen, die vroeger de volken 
genoten. De zwakke weerstand eenmaal overwonnen, en 
alle hinderpalen weggeruimd, vertoonde zich het Koninklijk 
gezag in zijne almagt : versmaadde het volk te raadplegen 
in de meest gewigtige aangelegenheden, ook in die waarin 
het de gewoonten en overleveringen eischten des rijks, 
overleveringen geheiligd in den loop der eeuwen en geijkt 
door de grondwetten zelve der monarchie. De Cortes wer- 
den verlaagd tot eene ijdele schijnvertooning ; terwijl ze 
alleen haren naam behielden in nietige woorden en formu- 
len, als een gedwongen eerbetoon aan den wettelijken 
vorm betaald. 

Dan, veel tijds verliep er niet of de vrucht werd inge- 
oogst van zoo ontstemde staatkunde : de teugels van het 
bewind, die de zegerijke vuist van Karel V en de harde 
hand van Filips II naauw konden vastklemmen, ontsnap- 
ten die hunner zwakke opvolgers; en naauwelijks is er 
eene eeuw voorbijgegaan na den ondergang der Arragone- 
sche vrijheid of het hart zinkt en de schaamte stijgt naar 
het gelaat, wanneer men het oog wendt naar den troon 
van Spanje. 

De Oostenrijksche dynastie zoo groot, zoo roemrijk, 
kwijnt langzaam weg, als een licht dat sterft en uitgaat: 
het volk bezit geen moed om zijne stem te doen hooren 
en zijne zorg te wijden aan zijn toekomstig lot ; vreemde 
handen zijn gereed om de hevig begeerde erfenis van Karel 
V te verscheuren , eïi gespannen telt men de laatste adem- 
halingen van zijnen ontzenuwden nakomeling, om in strijd 
aan te vallen op de rijke prooi. 

Bij den dood van Karel II was de Spaansche monarchie 
niet meer dan hare schaduw ; terwijl die Vorst als noodlot- 
tig legaat een binnen- en een buitenlandschen oorlog ons 
naliet. 



Digitized by VjOOQIC 



80 

Die gewigtige gebeurtenissen, als andere van meerder 
of minder belang , die zoo overvloedig in de jaarboeken 
van Spanje gevonden worden, eischen dringend (gelijk 
ons nieuw medelid met de meeste klaarheid bewezen heeft) 
dat alle die oorkonden en gedenkstukken worden in 't 
licht gegeven, die de staatsgeschiedenis van Spanje kun- 
nen ophelderen; tot welk einde ook hij voor zijn deel zal 
kunnen bijdragen , die zonder zich schilder te achten , niet- 
temin zoo wel geschetst een tafereel ons heeft aangeboden. 



y 



Digitized byVjOOQlC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQIC 



Digiti 



izedby Google 



Digitized by VjOOQIC 



r0 






Dkjitized by 



Google 



ilBLIOTECA CENTRAL 



s> 




30gle